लोकतन्त्रपछि विकासमा फड्को
यतिबेला एउटा समूह लोकतन्त्र, परिवर्तन, सङ्घीयता र अग्रगमनको विपक्षमा नकारात्मक भाष्य स्थापित गर्न लागिपरेको छ । निरङ्कुश पञ्चायती वा राजाको प्रत्यक्ष शासनमा देशमा थुप्रै कलकारखाना सक्रिय थिए । रोजगारको अभाव थिएन, जनता सुखी थिए जस्ता तर्क अघि सार्ने गरिन्छ । यथार्थमा त्यतिबेला नेपालको शैक्षिक स्तर निकै कमजोर थियो । कर्मचारीको तलब सुविधा पनि न्यून थियो
चुनावी घोषणापत्र : विगतदेखि वर्तमानसम्म
विभिन्न दस्ताबेज अनुसार नेपालमा राजनीतिक दलले घोषणापत्र लेखनको औपचारिक सुरुवात २०१५ सालको निर्वाचनदेखि गरेको पाइन्छ । नेपालमा सम्पन्न भएको पहिलो संसदीय निर्वाचन पनि त्यही नै थियो । त्यतिबेला नेपाली कांग्रेस, तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा), गोर्खा परिषद् जस्ता दलले लिखित घोषणापत्र सार्वजनिक गरेका थिए ।
चुनावी मुद्दामा वन्यजन्तु
गत माघ २२ गते बर्दियामा बाघको आक्रमणमा परेर दुई व्यक्तिको मृत्यु भएपछि आक्रोशित गाउँलेले जिल्ला प्रशासन कार्यालय तोडफोड गरे । गत महिना बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा भएको यस्तै घटनाबाट आक्रोशित भएका गाउँलेले बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज खारेज गर्नुपर्ने माग राखेर आन्दोलन गरे । स्थानीय बासिन्दा बाघसँग सधैँ त्रसित भएर बस्नु परेकाले यस्तो अवस्थाको अन्त्य ग
वैध सरकारको आधार निर्वाचन
विसं २०१५ फागुन ७ गते नेपालमा आमनिर्वाचन प्रारम्भ भई २०१६ वैशाख २१ गते सम्पन्न भएको निर्वाचन नै नेपालको इतिहासमा बालिग मताधिकारका आधारमा सम्पन्न भएको पहिलो आमनिर्वाचन हो । नेपाली मतदाताले आफ्नो सार्वभौम अधिकार प्रयोग गर्न पाएको महत्वपूर्ण दिनको स्मर
निर्वाचन र मतदाता शिक्षा
सवत् २०८२ साल फागुन २१ गते सम्पन्न हुने प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन स्वच्छ, स्वतन्त्र, निष्पक्ष तथा विश्वसनीय वातावरणमा सम्पन्न गर्नु निर्वाचन आयोगको प्रमुख दायित्व हो । निर्वाचन सफल बनाउन सुसूचित मतदाताको सक्रिय सहभागिता अत्यावश्यक हुन्छ । आमनागरिकलाई निर्वाचन प्रक्रिया, मताधिकारको महत्व तथा मतदान विधिबारे समयमै जानकारी दिन मतदाता शिक्षा एवं निर्वाचन शिक्षाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । मतदातालाई मतदान विधि, मतपत्रको सही प्रयोग, आचारसंहिता र गलत सूचनाबाट बच्ने उपायबारे जानकारी दिने कार्य निर्वाचनको मिति तय भएसँगै आयोगबाट क्रमशः हुँदै आएको छ ।
आमनिर्वाचनपछिको परिदृश्य
नेपालका हितैषी बङ्गलादेश, जापान र थाइल्यान्डमा आमनिर्वाचन सम्पन्न भएको छ । निर्वाचनको परिणामले तीन वटै मुलुकलाई नयाँ जनादेश प्राप्त भएको छ । बङ्गलादेशमा बङ्गलादेश नेसनलिस्ट पार्टी (बिएनपी) ले दुई तिहाइ बहुमत ल्याएको छ । फेब्रुअरी १२ मा सम्पन्न संसदीय आमनिर्वाचनमा बिएनपीले २१२ सिट जिती दुई तिहाइ बहुमत ल्यायो । प्रतिद्वन्द्वी दल जमात–ए–इस्लामीले ६८ सिट जितेर दोस्रो ठुलो दल बन्यो । त्यस्तै गत
विराटनगरको ऐतिहासिक विरासत
विराटनगर पूर्वी नेपालको सय वर्षभन्दा पुरानो ऐतिहासिक सहर हो । विराटनगरको पहिचान नेपालकै पहिलो सङ्गठित मजदुर आन्दोलन गर्ने थलो, पाँच पूर्वप्रधानमन्त्री जन्माएको भूमि, देशको पहिलो आधुनिक उद्योग स्थापना भएको स्थान र पहिलो रेडियो बजेको सहरसँग पनि जोडिएको छ । यति धेरै पहिचान जोडिएको सहर सायद विराटनगर मात्रै होला । कुनै समय विराटनगर जुट मिलले भारत र बङ्गलादेशका बजारसँग जुटको प्रतिस्पर्धात्मक व्यापार गथ्र्यो । त्यही जुट
बजेटको वास्तविक आकार
सरकारका सबै नीति कार्यक्रम वास्तविक हुनु पर्छ । नीति कार्यक्रम वास्तविक बन्नु भनेको सामाजिक वास्तविकतामा रहनु हो । समाजका वस्तुगत आवश्यकता, भोगिरहेका समस्या र सम्भावनाबाट नीति कायक्रम टाढिए त्यसले समाजमा निराशा र आक्रोश जन्माउँछ । बजेट सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण संयन्त्र भएकाले यो सामाजिक वास्तविकता र कार्यान्वयन योग्यताबाट कत्ति पनि टाढा रहनु हुँदैन । नेपालको सन्द
भ्रष्टाचार नियन्त्रणका उपाय
भ्रष्टाचार सामाजिक, राष्ट्रिय तथा वैश्विक समस्या हो । विश्वभर गुणात्मक र मात्रात्मक भिन्नता रहे पनि कुनै न कुनै स्वरूपको भ्रष्टाचार सर्वत्र पाइन्छ । समाजले अपेक्षा नगरेको विधि र नीतिविपरीत गरिने आर्थिक अपचलन, नीतिगत दुरुपयोग, संस्थागत अनियमितता, कानुनको बर्खिलाप र सामाजिक विशृङ्खलता नै भ्रष्टाचार हो । आर्थिक अनुशासन, सामाजिक न्याय, सुशासन र सर्वतोमुखी नागरिक भलाइका लागि भ्रष्टाचारको न्यूनीकरण साथै कारण र प्रभाव विश्लेषण गरी यथोचित कदम चाल्नु वाञ्छनीय देखिन्छ । भ्रष्टाचारविरुद्ध नीतिगत, कानुनी र संस्थागत प्रयास हुँदाहुँदै भ्रष्टाचार घट्नुको सट्टा झन् झन् मौलाउँदै गएको छ । भ्रष्टा
युवा चेतको परीक्षण
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा हामीले चुनाव पटक पटक बेहोरिसकेका छौँ । आवधिक रूपमा हुने सङ्घीय निर्वाचन २०८४ मा हुनुपथ्र्यो तर अहिले नै अर्थात् २०८२ मै हुँदै छ । यो कुनै संसदीय अङ्कगणितको खेलबाट हुन लागेको मध्यावधि निर्वाचन होइन । मुलुकमा भ्रष्टाचार बढिरहँदा भदौ २३ र २४ मा भएको जेनजी विद्रोहको शान्तिपूर्ण ढङ्गले व्यवस्थापन गर्नुका साथै सक्षम तथा अद्यावधिक चेतयुक्त युवा सहभागितामा नेपाली लोक
मधेश प्रदेशका सम्भावना
नेपालको मध्यपूर्वी तराईको पर्सादेखि पूर्वमा सप्तरीसम्मको आठ वटा जिल्लाको भौगोलिक क्षेत्र समेटर मधेश प्रदेश बनेको छ । यो क्षेत्रफलका हिसाबले नेपालकै सानो प्रदेश रहेको छ । कोशी प्रदेश, बागमती प्रदेश र भारतको सिमानासँग जोडिएको यो प्रदेश समतल भूभागले बनेको छ ।
मतदाता शिक्षाको प्रभावकारिता
लोकतन्त्र केवल शासन प्रणाली मात्र होइन । नागरिक चेतनाको प्रतिफल हो । नागरिकले आफ्नो अधिकार, कर्तव्य र जिम्मेवारीको सचेत रूपमा प्रयोग गरेमा मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । निर्वाचन लोकतन्त्रको केन्द्रीय अभ्यास हो । यसलाई सार्थक बनाउने प्रमुख आधार निर्वाचन वा मतदाता शिक्षा हो । मतदाता शिक्षाबिना निर्वाचन केवल औपचारिक प्रक्रियामा सीमित हुन पुग्छ । जसले लोकतन्त्रको मर्मलाई कमजोर बनाउँछ । यही सन्दर्भमा २०८२
स्वास्थ्य बिमा सफलताका कसी
नेपालको संविधानको भाग–३, मौलिक हक र कर्तव्य अन्तर्गत धारा ३५ को स्वास्थ्यसम्बन्धी हकमा ‘प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुने छ र कसैलाई पनि आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित गरिने छैन’ भनी उल्लेख गरिएको छ ।
चुनावी घोषणापत्र र मानव अधिकार
राजनीतिमा निर्वाचनको बेला प्रायः यस्तो समय आउँछ, जहाँ परिवर्तनका सपना देखाएर उत्साहसाथ घरदैलो ढक्ढक्याइन्छ । नेपालको राजनीति पनि यसबाट अछुतो छैन । २००४ सालमा स्थानीय निर्वाचनमार्फत नागरिकले मतदान गर्ने अभ्यास सुरु भयो तर २००४ का निर्वाचनमा औपचारिक घोषणापत्र थिएनन् । दलहरू प्रतिबन्धित जस्तै थिए, त्यसैले त्यो पूर्ण लोकतान्त्रिक र दलीय अभ्यास थिएन । प्रचार, पर्चा र पम्प्ले
निर्वाचनमा सञ्चार माध्यम
मुलुकमा आसन्न प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनको माहोल छ । चियापसलदेखि चौतारीसम्म र सामाजिक सञ्जालका भित्तादेखि मिडिया प्लेटफर्मसम्मै अहिले निर्वाचनकै चर्चा छ । निर्वाचन आफैँमा जनताको सार्वभौम अधिकार प्रयोग हुने राजनीतिक प्रक्रिया र ‘लोकतन्त्रको प्राणवायु’ पनि हो । निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएका १३६ दलमध्ये ११४ दल र तीन हजार ४०६ जना प्रत्यक्षतर्फका उम्मेदवार मैदानमा देखिएको उत्साहले देश निर्वा
नयाँ इतिहास लेख्ने अवसर
नेपालको संविधानले प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन पाँच पाँच वर्षमा गर्ने किटान गरेको छ । विगतमा केपी शर्मा ओलीले बिचैमा प्रतिनिधि सभा विघटन गरी मध्यावधि चुनाव गर्ने कोसिस गर्नुभएको थियो । ओलीको यो दुस्साहस तत्कालीन अवस्थामा सर्वोच्च अदालतले रोकेको थियो । अहिले पनि २०८४ सालमा हुनुपर्ने नियमित निर्वाचन दुई वर्षअगाडि नै २०८२ सालमा नै गर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था आयो । यो बाध्यता विगतमा सरकार सञ्चालन गर्ने
अस्ताए प्रजातन्त्रका सेनानी
देशमा प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि लामो कालखण्डसम्म कुर्वानी गरेका महामानव एकपछि अर्को गरी यस लोकबाट परलोक जाँदै छन् । एक महिनाअघि पूर्वमन्त्री आमोदप्रसाद उपाध्यायको निधन भयो । सादा जीवन बिताउन रुचाउने उपाध्याय सफा मनका धनी थिए । उनले आफ्नो कार्यकालमा निर्भीक भई प्रजातन्त्रप्रति निष्ठापूर्वक जीवन बिताए । अब शब्दमा मात्र सीमित रहे प्रजातन्त्रका अमर व्यक्तित्वका बारेमा लेखिने स्मरण ।
राष्ट्रिय सङ्कटको सारथि
आज नेपालीको विशेष दिन हो– ‘सेना दिवस, २०८२’ । यस अवसरमा आफ्नो जिउज्यानको पर्बाह नगरी स्वदेश तथा विदेशसम्म अहोरात्र खटिएका विश्वभरि ख्याति प्राप्त नेपाली वीर सपुतहरूको संस्था सेनाको वस्तुचित्रण गर्नु यहाँ अति सान्दर्भिक हुने छ ।
शिवत्वको खोजी
शिवरात्रि हिन्दुहरूको पर्व हो । खास गरी हिन्दुबाहुल्य देश नेपाल र भारतमा यो पर्व भव्य रूपमा मनाइन्छ । शिवरात्रि शिव र रात्रि दुई शब्दको सम्मिश्रणले बन्छ । शिव हिन्दुको मुख्य आराध्य देवता मानिन्छ । शिव शब्दले चेतना र ज्ञानले युक्त शिवतत्व जनाउँछ । रात्रि शब्दले अज्ञानरूपी अन्धकार जनाउँछ । यसरी शिवरात्रि शब्दले ज्ञानद्वारा प्रज्वलित रात्रि भन्ने बुझाउँछ । शिवरात्रि त्यस्तो रात्रि हो, जहाँ अज्ञानरूपी अन्धकारको अभाव हुन्छ । काश्मीरी
जलवायु जोखिम र सङ्कल्प
राजनीतिक दलले निर्वाचनका बेला सार्वजनिक गर्ने घोषणापत्र ती दलका आधिकारिक नीति, भावी योजना र प्रतिबद्धताको लिखित दस्ताबेज हो । यसलाई चुनाव जितेर सरकार बनाएमा आगामी पाँच वर्षभित्र
रोग होइन रजोनिवृत्ति
नेपाली महिलाको स्वास्थ्यका बारेमा बहस गर्दा किशोरी स्वास्थ्य, मातृ स्वास्थ्य आदिको बारेमा छलफल त हुुन्छ तर आमा बन्ने उमेरपछिको स्वास्थ्यको बारेमा खासै ध्यान दिइँदैन । पहिले महिलाका औसत
विकासनिर्माणमा सेना
राष्ट्रको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय सुरक्षाको संरक्षणमा समर्पित एक सशक्त र भरोसायोग्य सुरक्षा निकायका रूपमा स्थापित नेपाली सेनाले आफ्नो गौरवपूर्ण इतिहास कायम गरेको छ ।
किनमेल गर्ने अनियन्त्रित बानी
मानव सभ्यताको विकाससँगै किनमेल जीवनको अनिवार्य प्रव्रिmया बन्दै आएको छ । प्रारम्भिक समाजमा किनमेल आवश्यकता केन्द्रित थियो–खान, लगाउन, बाँच्न, शरीर ढाक्न र परिवार पाल्न । आव
विधिले बदलिएको कांग्रेस
नेपाली कांग्रेस नेपालको राजनीतिक इतिहासका हरेक मोडको निर्णायक शक्ति हो । मुलुकमा नागरिक अधिकार, राजनीतिक चेतनाको विद्रोहदेखि लोकतान्त्रिक बहुदलीय व्यवस्था, जनआन्दोलन, शान्ति सम्झौता र संविधान निर्माणको नेतृत्वकर्ता हो कांग्रेस । भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी विद्रोह स्वाभाविक तर अकल्पनीय थियो । विद्रोहको बीजारोपण हुनुको विभिन्न कारणमध्ये एक
सुनमा लगानीका जोखिम
विश्व अर्थतन्त्र अस्थिरताको चक्रमा घुमिरहँदा फेरि एक पटक विश्वव्यापी लगानीकर्ताको रोजाइमा सुन परेको छ । नेपाल पनि त्यसबाट अछुतो छैन । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य ऐतिहासिक उचाइ नजिक पुगिरहँदा नेपालमा पनि दैनिक नयाँ भाउको कीर्तिमान बनाइरहेको छ, जसले आमसर्वसाधारणदेखि व्यापारी र साना ठुला लगानीकर्तासम्मलाई आकर्षित गरेको छ । ‘सुनमा लगानी’
