प्रशासन सुधारको दिशा
मुलुकमा भर्खरै आमनिर्वाचन सम्पन्न भएको छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले झन्डै दुई तिहाइ सिट जितेको छ । विगतका निर्वाचनमा कुनै पनि राजनीतिक दलले बहुमत हासिल गर्न नसक्दा गठबन्धन गरेर सरकार गठन भएको थियोे । यसरी गठबन्धन गरेर सरकार गठन हुँदा सरकार स्थिर ढङ्गबाट सञ्चालन हुन सकेको थिएन । सरकारमा भइरहेको फेरबदलले सार्वजनिक प्रशासन पनि स्थिर ढङ्गबाट सञ्चालन हुन सके
सार्वजनिक संस्थानमा सुशासन
नेपालको आर्थिक एवं सामाजिक विकासमा सार्वजनिक संस्थानको भूमिका अत्यन्त महìवपूर्ण छ । नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालयले प्रकाशित गरेको सार्वजनिक संस्थानको वार्षिक स्थिति समीक्षा २०८२ अनुसार नेपालमा हाल विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत ४५ वटा सार्वजनिक संस्थान छन्, जसले वित्तीय, औद्योगिक, सेवा, व्यापारिक र सामाजिक क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् । यी संस्था
वित्तीय सङ्घीयताका आयाम
विसं २०७२ मा नेपालको संविधान जारी भएसँगै सङ्घीयता कार्यान्वयनमा आएको हो । सङ्घीयताका मुख्य तीन आयाम हुन्छन्, राजनीतिक, प्रशासनिक र वित्तीय । सामान्यतया राजनीतिक सङ्घीयताले पालिकाहरूको भौगोलिक सीमा निर्धारण र निर्वाचित पदाधिकारीलाई बुझाउँछ भने प्रशासनिक सङ्घीयताले कर्मचारीतन्त्रीय व्यवस्थापकीय पक्षलाई जनाउँछ । राजनीतिक सङ्घीयताले नीति तथा योजना तर्जुमा गर्छ भने प्रशासनिक सङ्घीयताले ती योजनालाई कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्छ । यसरी कार्य र कार्यसम्पादनको व्यवस्थापनपछि आवश्यक प
लोकतन्त्रमा चुनावी संस्कार
लोकतन्त्र केवल मतदान गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो सहिष्णुता, अनुशासन र सभ्य राजनीतिक संस्कारको अभ्यास पनि हो । चुनाव लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण उत्सव हो; जहाँ विचार, नीति र नेतृत्वबिच प्रतिस्पर्धा हुन्छ । प्रतिस्पर्धा सकिएपछि परिणामलाई कसरी स्वीकार गरिन्छ भन्ने कुराले लोकतन्त्रको वास्तविक चरित्र प्रकट गर्छ । जितपछि उन्माद देखाउने र हारपछि आव्रmोश पोख्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक संस्का
‘सिप अर्थतन्त्र’ को आधार
विश्वव्यापी श्रम बजारमा तीव्र परिवर्तन आइरहेको छ । कृत्रिम बुद्धि (एआई) को उदय, अटोमेसन र प्रविधिको द्रुत विकासले रोजगारीका परम्परागत स्वरूपलाई बदलिदिएको छ । हिजोका कतिपय पेसा आज लोप हुँदै छन् भने भोलिका लागि नितान्त नयाँ सिप र दक्षताको माग भइरहेको छ । यस्तो सङ्व्रmमणकालीन परिवेशमा व्यक्तिलाई उसको रुचि, अन्तर्निहित क्षमता र बजारको माग अनुसा
उत्पादनमुखी नीति
राजनीतिक प्रणाली अनुसार विभिन्न अर्थतन्त्र प्रचलनमा रहे पनि आर्थिक प्रणालीका आधारमा भने मूलतः उपभोगमुखी र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र बढी प्रचलनमा आएका देखिन्छन् । उपभोगमुखी अर्थतन्त्र भन्नाले जनताको अधिकांश आम्दानीको हिस्सा उपभोगमा खर्च गरिन्छ । वस्तु तथा सेवालाई प्राथमिकतामा राखी खर्च गरिने प्रणालीको विकास हुँदा अर्थतन्त्रले गति लिन सक्दैन । जति नै
निर्वाचनपछि संवैधानिक मार्ग
फागुन २१ गते सम्पन्न प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनको परिणाम आउने क्रम जारी छ । अबको केही दिनमा यसको सम्पूर्ण परिणाम आउने छ । प्रतिनिधि सभाको यो निर्वाचन नेपालको संविधान प्रारम्भ भएपछिको तेस्रो हो । प्रतिनिधि सभाको पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत १६५ जना र समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत ११० जना गरी जम्मा २७५ जना यस निर्वाच
महिला नेतृत्वको उत्कृष्टता
नेपालको सामाजिक तथा राजनीतिक इतिहासमा महिलाको भूमिका प्रायः ‘समर्थन गर्ने शक्ति’ का रूपमा व्याख्या हुँदै आएको छ । परिवारको व्यवस्थापन, संस्कारको संरक्षण र समाजको आधार निर्माणमा महिलाले खेलेको भूमिका सधैँ महìवपूर्ण रहँदै आएको छ । घरको शान्ति, अनुशासन र व्यवस्थापनमा महिलाको योगदानलाई समाजले स्वीकार त गरेको छ तर राज्य सञ्चालनको नेतृत्व त
अर्थतन्त्र सुधारको कार्यभार
प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन २०८२ सम्पन्न भएको छ । साविकभन्दा दुई वर्ष अगावै बेग्लै परिपरिस्थितिमा सम्पन्न यो निर्वाचनको जनादेश परम्परामा विशाल क्रम भङ्ग गरेको छ । नेपाली मतदाताले तीव्र परिवर्तन चाहेका रहेछन् भन्ने स्पष्ट भएको छ । भदौ २३ र २४ गतेको नवपुस्ता अर्थात् जेनजीको विद्रोहलाई मतदाताले संस्थागत गरेको अनुभूति भएको छ । नवपुस्ताको विद्रोहमा देशभित्र सु
शैक्षिक क्षेत्र सुधारका सूत्र
नेपालको शिक्षा क्षेत्र लामो समयदेखि अस्थिर देखिँदै आएको छ । पञ्चायतकालीन शिक्षा ऐन संशोधन गर्दै शिक्षा नियमन र व्यवस्थापन गरिँदै आएका सन्दर्भमा राजनीतिक दलको महत्वमा नपरेकै कारण तयार भएको शिक्षा ऐन पनि लागु हुन सकेन । निर्वाचनले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई स्पष्ट जनादेश दिइसकेपछि अब भने शिक्षा ऐन र समग्र शिक्षा नीतिमा सामयिक सुधारको प्रयासले मूर्त रूप
अदम्य साहसको सफलता
पहिलो पटक पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीले गराउन लागेको चुनाव । हत्या, हिंसा, आगजनी, आक्रमण, लुटपाट र विध्वंसपछि मुलुकमा चुनाव गराउन लागिएको परिस्थिति । जेन्जी आन्दोलनपछि धेरै कैदीबन्दी कारागारबाट भागेका थिए र प्रहरीका हातहतियार पनि लुटिएर बाहिरिएकाले त्राहीमामको अवस्था । प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले चुनाव गराउन सक्नुहोला र ? अब पनि चुनाव होला र भन्नेह
विश्व आधिपत्यको खेल
अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको मञ्चमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको उपस्थिति र प्रभाव सघन छ । विश्वको कुनै पनि कुनामा हुने राजनीतिक वा आर्थिक उथलपुथलमा वासिङ्टनको चासो जोडिएको हुन्छ । एउटा राष्ट्र कसरी सम्पूर्ण विश्वको अर्थतन्त्र, सुरक्षा संयन्त्र र कूटनीतिको केन्द्रविन्दु बन्न पुग्यो भन्ने विषय आफैँमा गहन छ । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा एउटा यथार्थ छ– शक्ति केवल हतियारमा मा
महिला सम्मानको बाटो
आज अन्तर्रााष्ट्रिय नारी दिवस । नेपालमा यो दिवसलाई महिलाका अधिकार, समानता र सशक्तीकरणका विषय उठाउने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिइन्छ । समाज असल संस्कृति र सभ्यता निर्माणको जग हो । कुनै पनि व्यक्तिको आनीबानी, सोचविचार, चिन्तन, कार्यसंस्कृति कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा ऊ बस्ने समाजले निर्धारण गर्छ अर्थात् समाज खराब अनि व्यक्ति असल वा समाज
स्वतन्त्रताको सङ्घर्ष
नारी अधिकार र समानताको आन्दोलन विश्व इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो । आज हामी हरेक वर्षको मार्च ८ मा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउँछौँ तर यसको पछाडि लामो सङ्घर्ष, त्याग र बलिदानको कथा लुकेको छ । यो दिवस केवल उ
पौरस्त्य दर्शनमा नारी शक्ति
नेपालको संविधानले लैङ्गिक समानतालाई मौलिक अधिकारका रूपमा मान्यता दिएको छ । नारीविरुद्ध हिंसा, आर्थिक असमानता, राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा न्यूनतालगायत समस्या समाधान गर्ने कानुन कार्यान्वयमा छन् । राष्ट्रिय महिला आयोग, समानुपातिक राजनीतिक प्रतिनिधित्व, सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक सशक्तीकरण जस्ता कार्यक्रमले महिलामा ऊर्जा थपेको नकार्न
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको शिक्षामा प्रभाव
एक्काइसौँ शताब्दीको दोस्रो दशकमा प्रवेशसँगै विश्व प्रविधिको नयाँ युगतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ । यस नयाँ युगको केन्द्रमा रहेको सबैभन्दा प्रभावशाली प्रविधि हो– कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) । मानव मस्तिष्क जस्तै सोच्न, सिक्न, निर्णय गर्न र समस्या समाधान गर्न सक्ने क्षमतायुक्त कम्प्युटर प्रणालीको विकासले आज उत्पादन, सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार र रोजगारीका संरच
महिला फुटबलमा रौतहट
रौतहटको राजनीतिक वृत्तमा एउटा उखान प्रचलित थियो । त्यो हो, ‘रौतहट के ढेला बोलेला’ (रौतहटको माटोको डल्लो पनि बोल्छ) । नेपालको राजनीतिक उथलपुथलमा राणाकालदेखि गणतन्त्र प्राप्तिसम्म
समाजमा ‘एल्गोरिदम’ प्रभाव
आज हामी एआई र अल्गोरिदमको युगमा बाँचिरहेका छौँ । यो पुस्ता मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज नै प्रविधिले बनाएको नयाँ संरचनामा प्रवेश गरिसकेको छ । मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालबिना जीवन अपुरो जस्तो लाग्न थालेको छ । यही सुविधाले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्न बाध्य बनाएको छ, हामी प्रविधि चलाइरहेका छौँ कि प्रविधिले हामीलाई चलाइरहेको छ ?
तयारीबिनाको सिकाइ
सिकाइका तीन वटा आधारभूत नियम छन्– तयारी, अभ्यास र असर । तीमध्ये पहिलो नियम ‘तयारी’ पूरा नभई कुनै पनि सिकाइ प्रभावकारी हुँदैन । तयारी विद्यार्थीको मानसिक, शारीरिक र भावनात्मक अवस्थासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छ, जसले उसको ग्रहणशीलता र एकाग्रतालाई निर्धारण गर्छ । शैक्षिक मनोविज्ञानले पनि स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि जबसम्म विद्यार्थीको मस्ति
अपरिहार्य अतिरिक्त क्रियाकलाप
धेरैलाई लाग्छ कि पढाइबाट थाकेका बेला मन भुलाउनु अतिरिक्त क्रियाकलाप हो । अतिरिक्त क्रियाकलाप अल्छीपन लुकाउने, समय खेर फाल्ने बहाना वा मन भुलाउने साधन होइन । यो कक्षाकोठामा सिकेको सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयोगशाला हो । फुटबल मैदानमा एउटा विद्यार्थीले टिमवर्क र रणनीति सिक्छ, जुन व्यवस्थापनको पुस्तकले भन्दा बढी प्रभावका
नयाँ यात्राको थालनी
लोकतन्त्रका कैयौँ आयामलाई समेट्ने गरी एउटा भनाइ छ, ‘मतदानमा जति भावना सलबलाउँछन् उत्ति नै विवेकपूर्ण छाल आउँछन्...।’ लोकतन्त्रको एउटा आकस्मिकतालाई नेपालीले निर्वाचनका रूपमा उत्साहपूर्ण अपनाएका छन् । भयावह अनि अनिश्चितताको एउटा गहिरो अँध्यारोबाट अब हामी लोकतन्त्रको एउटा उज्यालोतर्फ अघि बढेका छौँ । यो निर्वाचन सामान्य निर्वाचन थिएन अर्थात् हामीले यो निर्वाचन सामान्य समयमा गरेका वा भाग लिएका होइनौँ । एउटा भयावह स्थितिले घेरेको समयमा त्यसको निकासका रूपमा फागुन २१ को व्यग्रता थियो; जसला
महिला सशक्तीकरणको तस्बिर
नेपालको जनसाङ्खिक संरचनामा २,९१,६४,५७८ कुल जनसङ्ख्यामा महिलाको जनसङ्ख्या १,४९,११,०२७ रहेको छ । प्रतिशतका हिसाबले ५१.१ प्रतिशत रहेको छ । लैङ्गिक विकासको आयामले विश्लेषण गर्दा स्रोतसाधनमा पहुँच, सामाजिक सहभागिता, आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर, राजनीतिक सुझबुझ र नागरिक चेतना जस्ता विषयमा हुने गुणात्मक विकासलाई महिला सशक्तीकरण भनेर बुझ्न सकिन्छ
एसइईमा विद्यार्थीको तयारी
राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले सञ्चालन गर्ने कक्षा १० को माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) २०८२ चैत १९ देखि सुरु हुँदै छ । बोर्डले परीक्षाको समयतालिका पनि प्रकाशित गरिसकेको छ । देशभरका करिब पाँच लाख विद्यार्थी यस राष्ट्रिय परीक्षामा सहभागी हुने तयारीमा छन् । सातै प्रदेशका विद्यार्थीले एउटै प्रश्नपत्र, एउटै मापदण्ड र समान मूल्याङ्कन प्रणाली अन्तर्गत परीक्षा दिनु नै यसको प्रमुख विशेषता हो । यसले राष्ट्रिय एकरूपता
पहिलो प्राथमिकता रोजगारी
परनिर्भरताको परिणाम सधैँ दुःखदायी र पीडादायी नै हुन्छ । परनिर्भरताले व्यक्तिको स्वाभिमान र देशको स्वाधीनता दुवै सङ्कटमा पर्छ । आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक कुनै पनि परनिर्भरतालाई पर राख्नै पर्छ तर विदेशमा गएर नकमाए कतिपय नेपालीको घरमा चुलो बल्दैन । विदेशीले ऋण र अनुदान नदिए हाम्रो अर्थतन्त्र चल्दैन । विदेशबाट उपभोग्य वस्तु आयात नगरे हाम्रो छाक टर्दैन । विदे
