नेपाली साहित्य भक्ति, शक्ति र मुक्ति
नेपाली साहित्यको इतिहासमा विभिन्न समयमा भएका आन्दोलनले समाजको ऐनाका रूपमा काम गरेका छन् । यी आन्दोलन केवल शैली परिवर्तनका लागि मात्र नभई तत्कालीन राजनीतिक निरङ्कुशता र सामाजिक जडताविरुद्धका वैचारिक विद्रोह पनि थिए । जसले नेपाली साहित्यमा धेरै मोड नै ल्याएका छन् । सुक्तिसिन्धु काण्ड १९७४ को सूत्रधार मोतीराम भट्ट र पद्मविलास पन्त हुनुहुन्थ्यो ।
कठघरामा सङ्ग्रहालय
इतिहास न अनुमानशास्त्र हो, न त वस्तुनिष्ठ सत्य । वस्तुतः सत्यको निकट पुग्ने प्रयास नै इतिहासको दार्शनिकता हो । अभिलिखित शिलालेख, ऐतिहासिक दस्ताबेज, सभ्यताका भग्नावशेष, मूर्ति प्रतिमा, मुद्रा, मिथक–अनुश्रुतिलगायत मूर्त–अमूर्त पुरातात्त्विक तथा ऐतिहासिक सम्पदा नै इतिहास लेखनका आधार र उपकरण हुन् । परिवर्तनको साक्षीका रूपमा रहेका यस्ता ऐतिहासिक एवं पुरातात्त्विक सम्पदाहरूलाई वैज्ञानिक तरि
म सुनकोशी हुँ (कविता)
आदिम प्रकृतिको मूलबाटो अस्तित्वका निर्मल पदचापहरू चुपचाप समयको किनारैकिनार पछ्याउँदै पछ्याउँदै आएको
साकुराको फेदमुनि (कविता)
मनभरि साकुरा फुलिरहेछ ! यसपालिको वसन्तमा पनि मानौँ आफैँलाई थाहा नदिएर सडकका दुवै छेउमा ठिङ्ग सिपाही झैँ उभिएको यो सडकबत्ती
प्रेमसँगै विद्रोह
नेपाली साहित्यका लागि वर्तमान समय निकै ऊर्जावान् बनेको देखिन्छ । लेखन तथा गतिविधि उल्लेख्य मात्रामा भइरहेका छन् । पुस्तक प्रकाशनका शृङ्खला बाक्लै देखिन्छ । राम्रा गुणस्तरका पुस्तक तथा सिर्जना पढ्ने पाठकको सङ्ख्या पनि ठुलै छ । गुणस्तरीय पुस्तकहरू प्रकाशन पनि भइरहेका छन् । नेपाली कविताको पछिल्लो पुस्तक ‘बगावतनामा’ भित्रका कविताले पनि पाठकको मन जितेको छ ।
कथाको कथा
“हेलो सर ! नमस्कार ! म ईश्वरा । मलाई भीम सरले नम्बर दिनुभएको हो । म दर्शनाचार्य, विद्यावारिधि पढ्दै छु । भीम सरले तपाईंको ‘भत्कँदै आँगनहरू’ कथासङ्ग्रह पढ्न सिफारिस गर्नुभएको थियो । काठमाडौँको धेरै जसो पसलमा खोजेँ, कतै पाइएन । भखरै भएको पुस्त
चिहान मात्रै होइन ताजमहल
सबेरै उठी वृन्दावनको अटल्लाचुङ्गी तिराहाबाट अटोरिक्सा चढेर ‘मथुरा न्यु बस स्ट्यान्ड’ पुगियो । तै आगरा जाने बस लागेको रहेछ । २०८२ मङ्सिर २ गतेको कुरो हो । ठिक ६:३० बजे बस हिँडिहाल्यो । ५८ किलोमिटरको यात्रा करिब डेढ घण्टामै पूरा भयो । ‘आगरा’ ओर्लन पाएको छैन, ‘ताजमहल’ भट्याउँदै आउनेहरू बग्रेल्ती हुँदा रहेछन् । कतै काम नदिई हामी ‘यतै काममा आएको’ भनी बाहिर निस्किएर चियापान गरी आफ्नै सुरले अटोरिक्सा लिँदा उनीहरूले भनेभन्दा दसांश कम ६० रुपियाँले गन्तव्यमा पुगियो । ताजमहल प्रवेश गर्न टिकट काटियो, ज
बिस्काः जात्रा
बिस्काः जात्रा मल्लकालीन युगका सबैभन्दा उत्तेजक जात्रामा दर्ता भएको चाड मानिन्छ । जात्राहरू जताततै उत्तेजनामय नै हुन्छन् ! उत्तेजनाका प्रासङ्गिक भावार्थ अनेक छन् । उत्तेजनाले रूपरङ्ग, जोस जाँगर, प्रफुल्लता अर्थ जाहेर गर्छ । तथापि बिस्काः जात्रा अत्यधिक जनसमूहबिच भैरवनाथको भीमकाय तीनतले, पित्तल्ले छानोहरू, गजूर, टुँडाल, विशाल काठेपाङ्ग्राहरू तलैपिच्छे टुँडालहरू जडिएर आकर्षक साथै भैरवनाथ मूर्ति विराज
सल्लेरीमा सिर्जना सुन्दा
बाइरोडको बाटोमा धुलो उडाउँदै ट्याक्सी गुडाउँदै........... काठमाडौँ बबरमहलबाट यात्रा थाल्दै अघि बढ्दा यही गीतको सम्झना आयो । बाटो बढे पनि राजमार्ग बढे पनि अवस्था उस्तै धुलो उडाउँदै, ढाड दुखाउँदै । २७५ किलोमिटरको दुरी तय गर्नु भनेको चानचुने कुरो हुँदै होइन । समय अघि बढ्यो, सडक र राजमार्ग थपिए तर यिनको दुर्दशा हेरिसाध्य छैन् । अवस्था उस्तै छ धुलो उडाउँदै, ढाड दुखाउँदै यात्रा तय गर्न हौसिएका थियौँ । प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्य र मनमोहक स्थल सोलुखुम्बु
विक्रम संवत् मिल्दामिल्दै नमिलेका पक्ष
नेपालमा उपलब्ध भएका ऐतिहासिक सामग्रीहरूमा विक्रम संवत्को उल्लेख भएको त देखिन्छ तर त्यसमा एकरूपता पटक्कै देखिएका छैनन् । विक्रम संवत् उत्पत्ति भएको मुलुक भारत हो तर त्यहाँका विद्वानहरूबिच एकमत जस्तो देखिने गरेको छैन । त्यही भएर भारतीय विद्वान्हरूले के भन्ने गर्छन् र नेपालमा उपलब्ध भएका लिखित ऐतिहासिक सामग्रीहरूमा जे देखिए, ती कुरा यहाँ खुलस्त राख्न चाहन्छु । जुन यसप्रकार छन् :
जहरसिंहपौवा छिचोलेर हेलम्बुतिर
सपना त रोप्नुपर्ने रहेछ जमिन नै नभए पनि । पानीको आसमा मात्र हैन मरुभूमिमा पनि बिउ त छरिराख्नुपर्ने रहेछ । वर्षा त अकस्मात् हुने रहेछ । विश्वासको ब्यिाडमा सम्भावनाको सलिला नित्य लहराउँछ । सुकेर पराल भइसकेका सपनाका जरा ढुङ्गामा भए पनि सार्दै जानुपर्ने रहेछ । आशाका जरा त पुनः बाँच्दा रहेछन् । बर्सौंअघि देखेकी थिएँ हेलम्बुमा बसेकी राजेश्वरीलाई । मस्तिष्कको क्यानभासमा राजेश्वरीको शृङ्गारिएको मुहार कोरेकी थिएँ । आज पनि देख्छु, उद्देश्यले भरिएका ती तेजस्वी आँखा । फेरि तुरुन्तै देख्छु, अनायासै फुस्किएका राजेश्वरीका केश । दन्कँदो चि
नयाँ वर्ष (कविता)
वनवाटिका लतामञ्जरी सारा छन् पुनर्रचित । जाडो गर्मी दुवै समान मौसम झन् सुसज्जित ।। पशुपन्छी भमरा सारा सूरताल भर्दछन् । कुहूँ–कुहूँ स्वर भर्दै कोयली गीत छर्दछन् ।
समय सकस र छेपारो (कविता)
म त्यही काँध हुँ– जो तपाईं दुःखको खाडलमा खसेको बेला भ¥याङ बनाएर उक्लिनुभएको थियो– माथि म त्यही आँखा हुँ–
गजल
धेरैपछि लेख्न बसेँ, गजल बन्यो कि गीत बन्यो कथा भयो या कविता, भग्न मनको मित बन्यो । अस्ताचलमा डुबे रवि, अन्धकार छ पूर्व क्षितिज तप्किएर आँखा राति बिहानीको शीत बन्यो ।
सामाजिक कथा ‘कमला’
उपन्यास ‘कमला’ नेपाली समाज र परम्परालाई सँगै राखेर लेखिएको समाजभित्रको यथार्थ हो । उपन्यासमा कमला पात्रको जीवन भोगाइ र पात्रले बाँचेको समयको सचित्र वर्णन पाइन्छ । एक महिला जो कर्ममा जोड दिन्छिन्, समाजले के भन्ला भन्ने डर उनमा छैन । सधैँ काममा आफूलाई व्यस्त बनाइरहने कमलाको स्वभाव छ । कमलाकी साथी द्रौपदीसँगको सम्बन्ध रोचक अनि रमाइलो छ । उन्यासकारले दुई परिवारबिचको
नखोलिएको खाम (कथा)
विद्यालयको प्राङ्गणमा पुग्दा विद्यार्थी आएर आआफ्ना कक्षाकोठा सफा गरिसकेका थिए । अफिसको चाबी खोलेर सफा गरी सबै सामान यथास्थानमा मिलाएर राखेछन् । पालो बाँडेर विद्यार्थी आफैँले विद्यालयको सरसफाइ गर्ने, घन्टी
नेपाली कृतिमा साहित्यिक पत्रकारिताको खोज
सन् १९५५ फेब्रुअरी । अमेरिकाको अलाबामाबाट कोलम्बियाको कार्टाजेनातर्फ गइरहेको एउटा जङ्गी जहाजको चालकदलका आठ सदस्य समुद्री आँधीका कारण क्यारिबियन सागरमा खसे । खबर पाउनासाथ खोजी तथा उद्धार कार्य थालियो । चार
चलचित्रमा चरित्र खोज्दै दर्शक
अग्लो र कसिलो शरीर । बलिष्ठ पाखुरा । मिलेको जिउ र आकर्षक चेहरा । एक समय यस्तो मान्यता थियो, चलचित्रका नायकनायिका भनेपछि । त्यही मान्यतामा स्थापित भएका नायकहरू हुन्– ‘माइतीघर’ का सिपी लोहनी, ‘सिन्दूर’ का विश्व बस्नेत, ‘जीवन रेखा’ का शिव श्रेष्ठ र ‘जुनी’ का भुवन केसी । राजेश हमाल, आर्यन सिग्देल, निखिल उप्रेती, विराज भट्टलगायत नायकहरू यही मान्यताको निरन्तरता हुन् ।
भैरवी साधनाको तपोभूमि
हिमवत्खण्डमा भनिएको छ– प्राचीनकालदेखि नेपाल साधनाभूमि, तपोभूमि, देवोभूमि, पुण्यभूमिका नामले प्रसिद्ध छ । सत्ययुगमा सत्यवती, त्रेतायुगमा तपोवनी, द्वापरयुगमा मुक्तिसोपान र कलियुगमा नेपाल नामले यो भूमिलाई परिचित गराएको हो । नेपाल धर्मप्राण राष्ट्र हो । प्राचीन, मध्य र आधुनिककालसम्म राजनीतिक, धार्मिकलगायतका शरणार्थीले आश्रय पाएको विषय इतिहासले पुष्टि गरेको छ । नेपाली संस्कृतिमा उपासना प्रव्रिmया, दे
पुरस्कारको थुप्रो
उहाँ देशको होनहार र मूर्धन्य साहित्यकार । नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानस्वरूप वर्षमा चार पाँच वटा पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरिरहनुभएको छ । उहाँको नाम सुन्नासाथ ठुलै राशिको पुरस्कार दिने गरिन्छ । योगदान ठुलो, उमेर पाको । ठुलै मानिस भएपछि पुरस्कारको राशि पनि ठुलो हुनै प¥यो । आफ्नो जिम्मेवार पदमा हुँदा तलब पाएबापतको कर्तव्य निर्वाह गरेकै हो, उहाँले । त्यही योगदानले आज उहाँलाई पुरस्कारको भागीदार
अस्तित्वको मौन व्याकरण
आजको युगमा समयसँग मानिसको सम्बन्ध विचित्र विरोधाभासबाट गुज्रिरहेको छ । हामी व्यस्त छौँ तर सन्तुष्ट छैनौँ । तीव्र गतिमा कुदिरहेका छौँ तर गन्तव्यको पत्तै छैन । समयलाई हामी प्रायः उत्पादकताका आधारमा मापन गरिरहेछौँ, जब कि जीवन–मूल्य यसैमा मात्र सीमित हुनै सक्दैन । जति जति हामी समय बचाउने विधि र प्रविधि अपनाउँदै छौँ उति उति समयको कमी महसुस गरिरहेछौँ । तमाम भौतिक उपलब्धि हासिल गर्दागर्दै पनि दिनहुँ अनेक अन्योल र दुबिधा खेप्न अभिषप्त छौँ ।
पोथी बासेको बिहान (कविता)
गर्भमै तुहिएका स्त्री भ्रूणहरूले जन्मिन नपाएको शोक मनाए कि जन्मिनु नपरेको हर्ष ? सुरक्षा खोजेका छोरीहरूले
आगोका फूलहरू (कविता)
मलाई खेल्नु छ/रमाउनु छ आगोका फूलहरूसँगसँगै आगोकै सुगन्ध बोकेर जलिरहेका प्रज्वलित लप्काहरू लगाउनु छ गलाभरि माला
![जोग [कथा]](https://gorkhapatraonline.com/storage/media/348391/conversions/33-original-thumb.jpg)
जोग [कथा]
कुमारगढीबाट चेपालगाउँ पुग्दा पौने सात बजिसकेको थियो । टमाटरवाला गोर्खाली हेर्दाहेर्दै कमिला प्वालमा छिरे झैँ छाप्राभित्र छिरिसकेका थिए । केही समयमै गोर्खालीका छाप्राभित्र स्टोभ भुर्र आवाज निकालेर बज्न थाल्यो । नेपाली आफूलाई गोर्खाली भन्थे । भारतीयले नेपालीलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्दा ‘गोर्खा’ भन्थे, होच्याएर गोर्खे । नेपालीले आपसमा बोलाउँदा आफूलाई ‘गोर्खाली’ भन्थे । नेपालीले मुखमा सम्मानस्वरूप भारतीय पुरुषलाई बाबाजी र महिलालाई बेबीजी भन्थे । पिठपछि गद्दे भन्थे । नेपालीले टमाटर खेती गर्ने नाउँ चलेका भारतीय
दानको भग्न तस्बिर !
–दान नै सबैभन्दा ठुलो पुण्य हो । मानव जीवन केही होइन/यो त दुई दिनको क्षणभङ्गुर मात्रै हो/हामीले सम्पत्ति जोडेर केही हुँदैन/मृत्यु हुँदा हामी जाने खाली हात नै हो÷कात्रोमा कसैको पनि खल्ती हुँदैन । हामीले जिउँदो हुँदा गाडी/घो
