नयाँ सरकारका चुनौती
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रचुर बहुमतका साथ सत्ताको बागडोर समालेको छ । लोकतन्त्रमा जनता नै सार्वभौम सत्ता सम्पन्न हुन्छन् । कसले राज गर्ने भन्ने निर्णय उनीहरूबाटै हुन्छ, यो लोकतन्त्रको प्रमुख चरित्र हो । लामो समयसम्म सत्ताको बागडोर सम्हालेकाप्रतिको असन्तुष्टिलाई जनताले मतदानमार्फत अभिव्यक्त गरे, अनि नयाँ दलप्रति भारी अपेक्षा र विश्वास पनि प्रकट गरे । निर्वाचन अगाडि भूमिका, मुद्दा, क्षमतामा बहस हुने गर्छन्,
हिंसाका घटनाको वकालत र प्रभाव
नेपाली समाजमा एकपछि अर्को गर्दै शृङ्खलाबद्ध रूपमा यौनजन्य दुव्र्यवहार, जबरजस्ती करणी, बाल यौन दुरुपयोग, बालविवाह जस्ता हिंसाका घटना भइरहेका छन् । पीडकलाई न्यायिक निरूपणको प्रक्रियाबाट कारबाहीको दायरामा कस्न नसक्दा अन्य पीडक मनोवृत्ति भएकाहरूलाई सचेत र सजग बनाउन सकिएको छैन भने अर्कोतर्फ घरपरिवार, समुदाय, आफन्त, अधिकारकर्मी, राजनीतिक आस्थामा आबद्ध व्यक्ति, सामाजिक सञ्जालमा जोडि
गौरवशाली इतिहासमा नयाँ मानक
गोरखापत्र प्रकाशन शुभारम्भको १२५ औँ वर्षमा यात्रा गरिरहेको छ । गोरखापत्र जस्तो लामो र अविच्छिन्न इतिहास बनाएको सार्वजनिक संस्था सायद कमै होलान् । सार्वजनिक संस्था सुरु र बन्द हुने क्रम हाम्रो परम्परा जस्तै बनेको छ । १२५ वर्षको विरासत बोकेको गोरखापत्र संस्थानले इतिहासको निरन्तरतालाई मात्रै पनि धानेको छैन, यसका विधागत प्रकाशन र तिनको समाजमा विशिष्ट योगदान र छुट्टै पहिचान छ ।
प्रारम्भिक सुनुवाइमा भएको व्याख्या
कुनै पनि कार्य समयमा गर्नु पर्छ । समयमा नगरेको कार्यले पूर्णता प्राप्त गर्न सक्दैन । जब कुनै कार्य गर्न कोही तम्सिन्छ भने त्यस्तो कार्य पनि सम्बन्धित व्यक्तिले नै गर्नु पर्छ । असम्बन्धित व्यक्तिले गरेको कार्यले मान्यता पाउन सक्दैन । कुनै कार्य सम्बन्धित व्यक्तिले नै समयमा गर्न तत्परता देखाउँछ भने त्यस्तो व्यक्ति सम्बन्धित निकायमा जानु पर्छ । असम्बन्धित निकायमा जान्छ भने त्यस्तो निकायले त्यस्तो कार्य गर्दैन । ग
पर्यावरण जगेर्नाको ज्ञान
पश्चिम नेपालको पर्वत जिल्लाको एउटा गाउँमा करिब तीन दशकअघि मेरो जन्म भयो । म आफ्नो बाल्यकालदेखि किशोरावस्थासम्म त्यहाँको भूगोल, वनजङ्गल, खेतबारी, कान्ला, थुम्का, तरेलीहरूसँग खेल्दै त्यस परिवेशसँग हुर्के, बढेँ । मेरा घरअगाडि तुलसीको मठ, अमलाको बोट, अन्य फलफूललगायत विभिन्न जातजातिका रुख र वनस्पति थिए । सानैदेखि घरमा पालेका बाख्रा, भेडा, गाई, भैँसीलाई स्याउला र घाँस लिन म साथी सङ्गीहरूसँग त्यही
कर्णाली कोरिडोरको यात्रा
सिमकोटबाट निस्किँदा बिहानको साढे छ बज्दै थियो । स्थलमार्ग हुँदै सुर्खेतका लागि हिँडियो । साथमा छोरी सहाना र बहिनी सुमित्रा अनि चालक भाइ ओम । एकै दिनमा सुर्खेत पुग्ने इरादा त थिएन । जहाँ पुगिन्छ, त्यहीँ बास बस्ने मनसाय बनाएर निस्कियौँ । ठाउँ ठाउँमा खाना खाजा खाँदै आराम गर्दै आउँदा पनि रातिको एघार बजे वीरेन्द्रनगर, सुर्खेत पुगियो । मेरा लागि यो यात्रा हर्ष र विस्मात् दुवै थियो । पहिलो यात्रा थियो । कौतूहलको विषय पनि
आयुर्वेदमा गर्भ संस्कार
आजको तीव्र प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिमुखी युगमा प्रत्येक अभिभावकको चाहना हुन्छ–स्वस्थ, बुद्धिमान, सुसंस्कृत र सक्षम सन्तान जन्मियोस् । के सन्तानको विकास केवल जन्मपछि मात्र सम्भव हुन्छ ? आयुर्वेदको दृष्टिकोण यसभन्दा धेरै गहिरो छ । आयुर्वेद भन्छ–शिशुको विकास गर्भमै सुरु हुन्छ । त्यहीँबाट उसको शरीर, मन, बुद्धि र व्यवहारको आधार निर्माण हुन्छ । यही वैज्ञानिक र आध्यात्मिक अवधारणालाई ‘गर्भ संस्कार’ भनिन्छ ।
अभिलेख र अभिलेखन
कुनै विषयको प्रामाणिक लेख वा रिकर्ड; त्यस्तो लेखोटलाई प्रज्ञा नेपाली बृहत् शब्दकोशले अभिलेखको रूपमा परिभाषित गरेको छ । अभिलेख, अभिलेखन तथा दस्ताबेजीकरण कुनै पनि देश, संस्था, कार्यालय, व्यक्ति सबैका लागि चाहिने महत्वपूर्ण सामग्री हो, जसले दूरगामी प्रभाव पार्छ । इतिहासका विविध विधाको खोज, अध्ययन, अनुसन्धान तथा प्रमाणका लागि पनि पुराना अभिलेख, दस्ताबेजसँगै तथा वर्तमानका विविध
सडक सुरक्षा सतर्कता
सडक सञ्जाल विकासको मेरुदण्ड हो । पछिल्लो समय तथ्याङ्कले यसलाई त्रासदीको पर्यायका रूपमा उभ्याएका छन् । सुरक्षित गन्तव्यमा पु¥याउने माध्यम हुनुपर्ने हाम्रा सडक पछिल्लो समय असुरक्षा र जोखिमको चक्रव्यूह बन्दै गएका छन्, जुन राष्ट्रकै लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ । दैनिक औसत आठ जना नेपालीले सडकमा ज्यान गुमाउनु केवल एउटा तथ्याङ्क मात्र होइन; यो त एउटा परिवारको भरोसा, देशको दक्ष जनशक्ति र एउटा ऊर्जावान् सपनाको अवसान हो ।
बालेन बेग : रास्वपा प्रवेशको तीन महिनामै प्रधानमन्त्री
बालेन्द्र शाह (बालेन) नेपालको ४३ औँ प्रधानमन्त्री पदमा नियुक्त हुनुभएको छ । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाहलाई शुक्रबार नेपालको संविधानको धारा ७६ (१) अनुसार प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गर्नुभएको हो ।
युद्ध अन्त्यको विश्व चाहना
पश्चिम एसियामा युद्ध चर्कंदै गएको छ । यो युद्धको असर अब केवल पश्चिम एसियामा मात्र सीमित रहेन । मानवीय र भौतिक संरचनाको क्षति युद्धको बाह्य देखिने पक्ष भए पनि यो युद्धको अब बहुआयामिक असर क्रमशः सबैतिर देखा पर्न थालेको छ । युद्धको असर अब टाढा÷टाढा रहेका विभिन्न मुलुकका मानिसका भात भान्सामा पनि पर्न थालेको छ । इजरायली अमेरिकी सेनाद्वारा इरानमा गरिएको सैन्य हस्तक्षेपबारे अब बाँकी विश्व के निष्कर्षमा पुग्दै छ भने यो युद्ध उचित थिएन । किनकि आजको विश्वमा छलफल, वार्ता र मध्यस्थताद्वारा धेरै कुरा हल हुन सकिन्थ्यो । केही समयअघि जेनेभा
सशक्त शिक्षक, सबल शिक्षा
विश्वका विकसित मुलुकको शिक्षा प्रणालीलाई गहिरिएर अध्ययन गर्दा शिक्षामा रूपान्तरण र गुणस्तरीय शिक्षाको आधारशिला शिक्षक नै हुन् । ती मुलुकमा शिक्षकलाई अन्य राष्ट्रसेवक कर्मचारीभन्दा उच्च स्थान, सम्मान र प्राथमिकता दिइएको पाइन्छ । यो केवल औपचारिक सम्मानमा सीमित छैन, बरु नीतिगत प्राथमिकता, पर्याप्त लगानी र पेसागत स्वतन्त्रताका माध्यमबाट व्यवहारमा समेत उतारिएको छ ।
न्याय सम्पादनमा जिल्ला अदालत
सार्वजनिक बिदाबाहेकका दिनमा मुलुकभरका नेपालका अदालतले गर्ने फैसलाले हजारौँ मानिसको दैनन्दिनलाई प्रभावित गरिरहेको हुन्छ । कुनै फैसलाको असर मुद्दाका पक्षसम्म सीमित रहन्छ भने व्यक्तिको अधिकार, प्राप्त गर्ने लाभ र प्रतिपादन हुने सिद्धान्तले सबै नेपाली नागरिकलाई दूरगामी प्रभाव पार्ने फैसला पनि हुने गर्छन् । अदालतको फैसला कसैले इच्छा गरोस् वा नगरोस् कसैको विरुद्ध दिइन्छ अर्थात् अदालतको फैसला
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको उपयोग
कुनै नेपाली विद्यार्थी विदेशमा अध्ययन गरेर फर्किन्छ भने के उसको सोच स्वतः ‘विदेशी’ हुन्छ ? कुनै युवा अनुसन्धानकर्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग काम गर्छ भने के उसको नियत राष्ट्रप्रति कमजोर मान्नु पर्छ ? पछिल्ला केही वर्षदेखि नेपालको सार्वजनिक बहसमा यस्तै प्रश्न अप्रत्यक्ष रूपमा उठिरहेका छन् । ‘विदेशी एजेन्ट’ भन्ने शब्द अहिले राजनीतिक भाषण, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसमा यति सहज रूपमा प्रयोग हुन थालेको छ कि
पुस्ता–पुस्ताको सुरक्षा चिन्ता
राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प इरानमाथिको अमेरिकी सैनिक कारबाही टुङ्ग्याउने चरणमा पुगेको सङ्केत ‘सेतो घर’ बाट प्रवाहित सूचना र टिप्पणीले गरेका छन् । प्रतिरक्षा मन्त्रालय (पेन्टागन) का गतिविधिबारे विवरण दिने अमेरिकी प्रेसले भने त्यो भनाइको पुष्टि गरेको देखिँदैन । उल्टो, सरकार हवाई आक्रमण र नौसेना तैनाथी सँगसँगै अब स्थल–सेनाका सिपाहीलाई इरानको भूमिमै उतार्ने (बुटस् अन द ग्राउण्ड) योजनामा छ भन्ने चर्चा चल्दैछ । हुनसक्छ, यो इरानी नेतृत्वलाई मनोवैज्ञानिक दबाब दिएर थर्काउने तरिका मात्र होस् । तथापि खाडीका देशहरूमा व्याप्त तनाउको स्थिति निकट भविष्यमा टर्नेछ भनेर आश्वस्त हुने बलियो आधार भने देखिए
स्वनिर्भर अर्थतन्त्रको सङ्कल्प
विश्व राजनीतिको आकाशमा मडारिएको युद्धको कालो बादलले नेपाल जस्तो आयातमा आधारित अर्थतन्त्र भएको मुलुकको भान्सामै प्रहार गरेको छ । मध्यपूर्वमा चर्किएको द्वन्द्वको प्रभाव केवल कूटनीतिक र सामरिक तहमा मात्र सीमित छैन, यसले इन्धन आपूर्ति, मूल्यवृद्धि र दैनिक जीवनका आधारभूत संरचनामै कम्पन ल्याएको छ । यस क्रममा ग्यास आपूर्तिमा देखिएको अवरोधलाई सम्बोधन गर्न सरकारले अघि सारेको ‘आधा सिलिन्डर’
नयाँ सरकारसँग जनअपेक्षा
नयाँ सरकारतर्फ ठुलो जनचासो र अपेक्षा रहेको छ । झन्डै दुई तिहाइको बलियो सरकार बन्ने हुनाले सरकारको स्थिरता र स्थायित्वबारेको चिन्ता त स्वतः हटेको छ तर जनताका थाती रहेका पुरानै अपेक्षा कसरी समाधान हुने छन् ठुलो प्रतीक्षाको विषय बनेको छ
एसइई तयारीमा प्राथमिकता
यस वर्षको एसइई आगामी चैत १९ गतेदेखि सञ्चालन हुँदै छ । चैतको पहिलो सातामा हुने परीक्षा प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनका कारण करिब दुई हप्ता पछाडि हुन लागेको हो । परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयका अनुसार देशभरबाट यस पटक करिब पाँच लाख विद्यार्थी एसइईमा सामेल हुँदै छन् । राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ अनुसार कक्षा १ देखि ८ सम्म आधारभूत तह र कक्षा ९ देखि १२ सम्मलाई माध्यमिक तहका रूप
सार्वजनिक प्रशासनको विनिर्माण
राजनीतिले आफ्नो सहजताका लागि निर्माण गरेको सहयोगी संयन्त्रको आधुनिक स्वरूप सार्वजनिक प्रशासन हो । सार्वजनिक प्रशासनसँग सरकार र विधायिकीले बनाइदिएका नीति र कानुन हुबहु कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी रहन्छ । प्रशासनिक कानुनले उनीहरूको अस्तित्व संरक्षण र सञ्चालन गर्छ । त्यो प्रशासनिक कानुनको ढाँचा निर्माण र कार्यान्वयनको शैली राजनीतिक दर्शनबाट निःसृत हुन्छ । तसर्थ प्रशासनको भुत्तेपन वा निक्खराको अमृत वा विषको भागीदारी राजनीतिमा नै रहन्छ ।
सुशासन मार्गचित्र
सुशासन आधुनिक राज्य व्यवस्थाको मेरुदण्ड हो । शासन प्रणाली कति लोकतान्त्रिक, उत्तरदायी र प्रभावकारी छ भन्ने मूल्याङ्कन केवल संविधान, कानुन वा संस्थागत संरचनाबाट मात्र हुँदैन । यसको वास्तविक परीक्षा नागरिकले दैनिक जीवनमा अनुभूत गर्ने सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर, सरकारप्रतिको विश्वास र सार्वजनिक निकायको जवाफदेहिताबाट हुन्छ । नेपालमा पछिल्ला वर्ष राजनीतिक परिवर्तनसँगै सङ्घीय शासन प्रणालीको अवलम्बन तथा
स्थानीय तहमा स्वमूल्याङ्कन
कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणालीमा जुन कुरा मापनयोग्य छ त्यसको नतिजाबाट सिक्दै अघि बढ्नु पर्छ भन्ने मान्यता हुन्छ । नेपालमा क्रियाशील स्थानीय तहको मूल्याङ्कन सम्बन्धमा प्रयोगमा रहेका संस्थागत स्वमूल्याङ्कन, वित्तीय जोखिम स्वमूल्याङ्कन र स्थानीय आर्थिक विकाससम्बन्धी स्वमूल्याङ्कनका कार्यविधि प्रयोगमा थिए । स्थानीय तह नागरिकप्रति संवेदनशील छन् र कानुनी शासनको परिपालना गरेका छन् भन्ने पुष्टि गर्न तथा स्वयम्
संसदीय कार्यभार
संसद् जनप्रतिनिधिमूलक सर्वोच्च संस्था हो । जनताको जनादेश प्राप्त संस्था भएकाले संसद्को जवाफदेहिता सार्वभौम जनताप्रति हुन्छ । जनताको आवाजको प्रतिनिधि भएकाले संसद्ले गर्ने हरेक काम जनताको हकहित र भलाइसँग जोडिएको हुन्छ भने संसदीय प्रक्रिया र पद्धतिको सूचनाको पहुँचमा जनता हुनु पर्छ ।
भ्रष्टाचारजन्य प्रवृत्तिको निगरानी
मुलुकमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी सुशासन कायम गर्नु सरकारको प्रमुख दायित्व हो । निर्वाचनका समयमा जनतासँग गरेको प्रतिबद्धता एवं सम्झौताका आधारमा शासन सञ्चालन गर्ने नेतृत्वले सुशासनलाई सरकारको मुख्य प्राथमिकताको सबाल बनाउनु पर्छ । सार्वजनिक निकायबाट नियमित प्रवाह हुने सेवाको गुणस्तरका आधारमा जनताले सरकारको मूल्याङ्कन गर्छन् । त्यसैले सरकारले सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ । सेवा प्रवाहको गुणस्तर हुन नसक्दा सार्वजनिक निकायप्रतिको गुनासो सङ्घीयदेखि स्थानीय तहसम्म रहेको छ । सेवा प्रवाहलाई गुणस्तरीय बराउन नसक्नुमा मूलतः कर्मचारीतन्त्र र रा
क्षयरोग नियन्त्रणमा समुदाय
विश्वमै क्षयरोगलाई एउटा गम्भीर स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा लिइन्छ । विशेष गरी कम तथा अल्पविकसित देशमा यो रोगका दूरगामी सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक प्रभावले गर्दा दिगो मानवीय विकासका लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुँदै गएको छ । विश्वव्यापीकरण, आप्रवासन, सहरीकरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक विपत् र कोभिड जस्ता महामारीले गर्दा स्वास्थ्य प्रणाली र समुदायलाई नराम्ररी असर पारेको छ । अहिलेको सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमै भएको बजेट कटौतीले पनि क्षयरोगलगायत अन्य स्वास्थ्य कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा विस्तार गर्न असजिलो भएको छ । यो परिदृश्यले अति कम विकसित देशमा गुणात्मक स्वास्थ्यसेवाको समतामूलक पहुँच सुनि
युवा रोजगारीको नयाँ मार्ग
नेपालमा लामो समयसम्म सफल करियरको अर्थ एउटै थियो– स्थायी जागिर, निश्चित तलब र एउटै संस्थामा बर्सौं सेवा । सरकारी सेवा वा ठुला संस्थामा स्थायी रोजगारी पाउनु नै जीवनको प्रमुख लक्ष्य मानिन्थ्यो । सूचना प्रविधिको तीव्र विकास, विश्वव्यापीकरण र बदलिँदो श्रम बजारले यो परम्परागत अवधारणालाई क्रमशः चुनौती दिन थालेको छ । आजका धेरै युवाका लागि जीवनभर एउटै पेसामा सीमित रहनु आकर्षक विकल्प हो भन्ने लाग्न छोडेको छ । बरू आफ्ना विभिन्न सिप, रुचि र अनुभवलाई संयोजन गरेर बहुआयामिक करियर निर्माण गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ, जसलाई आधुनिक भाषामा ‘पोर्टफोलियो करियर’ भनिन्छ ।
