स्टेथेस्कोपको कथा
बाँसुरी मेरो अभिन्न साथी हो । यदि म चिकित्सक नभएको भए एउटा राम्रो बाँसुरीवादक हुन सक्थेँ कि ? प्रथम पटक कसले मेरो हातमा बाँसुरी थमाइदियो र को ले बजाउन सिकाइदियो । मलाई हेक्का छैन । म गर्भमा हुँदा बा बितिसक्नुभएको थियो । मेरो काठे मञ्जुषामा नयाँ–पुराना एक दर्जन बाँसुरी छन् । फरक फरक बाँसुरीका धुन बजाएर प्रत्येकलाई क्रियाशील बनाइराखेको छु । आजको यो अठारौँ शताब्दीको बढ्दो आकर्षणले म चिकित्सक बनेँ । चिकित्सा
नवप्रवर्तनबाटै समृद्धि
यो युवा र अवसरको समय हो । यो निर्णयको घडी पनि हो । नेपाल आज यस्तो ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ, जहाँ सानो निर्णयले पनि ठुलो दिशा तय गर्न सक्छ । विश्व तीव्र गतिमा प्रविधि, ज्ञान र नवप्रवर्तनमा आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा, जैवप्रविधि, डिजिटल सेवा र स्वचालन जस्ता क्षेत्रमा भइरहेका तीव्र विकासले विश्व अर्थतन्त्रको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेको छ । यस्तो परिवर्ति
कांग्रेसको पुनर्जागरण यात्रा
नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको मूलधारमा नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र होइन । यो स्वतन्त्रता, नागरिक अधिकार, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र संवैधानिक शासनका लागि भएका दीर्घकालीन सङ्घर्षको संस्थागत रूप हो ।
बलियो विद्यालय संस्कृति
विद्यालय राष्ट्रको शैक्षिक संरचनाको केन्द्र हो । शिक्षाबिना समाज उज्यालो र परिष्कृत बन्न सक्दैन । कुनै पनि देशलाई कमजोर बनाउने सबैभन्दा सजिलो उपाय त्यहाँको शिक्षा प्रणालीलाई कमजोर पार्नु हो भन्ने प्रचलित भनाइ छ । य
समानताको मार्गचित्र
नेपालको राजनीतिक र सामाजिक इतिहासमा २०८२ चैत १३ को मन्त्रीपरिषद् निर्णयले एउटा नयाँ मानक स्थापित गरेको छ । राज्यको बागडोर समालेको कार्यकारी निकायले पहिलो पटक एउटा ऐतिहासिक सत्यलाई आत्मसात् गर्दै स्वीकार गरेको छ– यो देशको झन्डै १५ प्रतिशत जनसङ्ख्यामाथि शताब्दीऔँदेखि संरचनात्मक र शासकीय अन्याय भएको छ । १०० बुँदे शासकीय सुधारको कार्यसूचीमा ‘औपचारिक माफी’ र ‘१५ दिनभित्र ऐतिहा
सुशासनको सामूहिक सङ्कल्प
प्रचण्ड गर्मीले छटपटिएको बेला शीतल वर्षा हुँदा आनन्द लाग्छ । उकुसमुकुस भएका देशवासी र विदेश पलायन भएका युवामा भर्खरै सम्पन्न निर्वाचनले शीतलता प्रदान गरेको छ । यो वेदनाले छटपटिएकी नेपाल आमाको पुकार पनि हो । माओवादी द्वन्द्वको त्रासदीपूर्ण वातावरण र रोजगारीका अवसर केही नहुनाले युवा पलाएन भएका हुन् । रोजगारीका अवसर अझै सिर्जना भई नसकेकाले पलायन हुने क्रम जारी छ । सरकारमा बस्नेह
विश्वशान्तिको सन्देश
शान्तिका दूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी आज केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्रमा सीमित नरही विश्व समुदायलाई जोड्ने सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र कूटनीतिक थलोका रूपमा विकास हुँदै गएको छ । नेपालसहित थाइल्यान्ड, क्याम्बोडिया, भारत, म्यानमार, श्रीलङ्का, चीन, जापान, दक्षिण कोरिया, फ्रान्स, जर्मनी, रुसलगायतका देशले आफ्ना मौलिक वास्तुकला र बौद्ध परम्परा झल्काउने गरी विहार, गुम्बा र ध्यान केन्द्र निर्माण गरे
गेटा आँखा अस्पताल : उपचार सेवामा अब्बल
सन् १९८१ मा स्थापना भएको हो, गेटा आँखा अस्पताल । ‘तमसोमा ज्योतिर्गमय’ अर्थात् अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ भन्ने आदर्श वाक्य रहेको नेपाल नेत्रज्योति सङ्घको छातामा रही सुदूरपश्चिम प्रदेशमा तीन वटा सेकेन्डरी आँखा अस्पताल र २६ वटा आँखा उपचार केन्द्र सञ्चालित छन् । सबै स्थानीय तहमा कम्तीमा एक आँखा उपचार केन्द्र स्थापना गर्ने उद्देश्य अनुरूप हालसम्म अस्पतालले प्रदेशका नौ वटै जिल्लामा आँखा उपचार
चेतनाको ज्योति खोज्दै मुसहर
भौगोलिक विषमता, आर्थिक विपन्नता र अशिक्षाका कारण मानव विकास सूचकाङ्कमा नेपाल निकै पछाडि रहेको छ तर आफ्नो संस्कृति, परम्परा, जाति, भाषाका क्षेत्रमा भने सम्पन्न छ । नेपालमा बस्ने करिब १२५ जातजातिमध्ये अति विपन्न र अशिक्षित जातिको रूपमा मुसहर रहेका छन् । विश्वमा करिब ४० लाख मुसहर रहेको अनुमान छ । यो जाति तराईका जिल्ला अनि भारतको विहार, उत्तर प्रदेश, झारखण्ड, पश्चिम बङ्गाल
युद्धका बाछिटा नेपालमा
यतिबेला मध्यपूर्व फेरि युद्धको दल दलमा फसेको छ । आफैँमा सधैँ कुनै न कुनै देश आन्तरिक वा छिमेकसँगको मनमुटावमै रहने यहाँका राष्ट्रहरू अहिले नचाहेरै पनि युद्धको छायामा जेलिनु परेको छ । त्यसमा पनि अझ अमेरिका जस्ता शक्ति राष्ट्र नै प्रत्यक्ष युद्धमा सामेल भएपछि मध्यपूर्व र एसिया प्रशान्त अहिले निकै अशान्त बनेको छ । गत फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण सुरु गरेपछि यो युद्धले शान्तसँग बसिरहेका यहाँका अरू
समाज रूपान्तरणमा दल
हाम्रो राजनीतिक प्रणालीमा राजनीतिक दलहरूले निर्वाचनको माध्यमबाट शासनसत्ता सञ्चालन गर्ने परिपाटी बसेको २००७ सालपछि मात्रै हो । २००७ सालपछि पनि ३० वर्ष त निर्दलीय पञ्चायत प्रणाली चलेको थियो । सात सालपछि राजनीतिक पार्टीहरूको शास
पिएसबी ऐनमा सुधारको खाँचो
रेडियो नेपाल आफ्नो औपचारिक स्थापनाकालको ७६ औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदै छ । विसं २००७ चैत २० गते स्थापना भएको रेडियो नेपाललाई झन्डै ७४ वर्षपछि सार्वजनिक सेवा प्रसारण ( पिएसबी) मा रूपान्तरण हुने गरी २०८१ असोज २२ गते राजपत्रमा सार्वजनिक सेवा प्रसारण ऐन प्रकाशित भएपछि सरकारको मातहतमा रहेको रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजन सार्वजनिक सेवा प्रसारणमा एकीकरण र रूपान्तरण हुने क्रम जारी छ । यद्यपि यी दुई दुई संस्था हा
पर्यटन विकासमा आशा
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण नेपाल सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, भाषिक, जातीय विविधताले समेत पर्यटनमा सम्भावना बोकेको देश हो । विश्वकै उत्कृष्ट तालहरू, हिमाल, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा मात्र होइन, कृषि पर्यटन, साहसिक पर्यटन र खेल पर्यटनले पनि नेपालको पर्यटन विकासमा महत्वपूर्ण टेवा पु¥याइरहेका छन् । मन्दिर, चैत्य, विहार, परम्परागत ठाँटीहरूले उत्तिकै पर्यटनमा सुगन्ध थपेको छ । दिनहुँजसो मनाइने फरक फरक जातजातिका
चुनावपछिका प्राथमिकता
नेपालको संविधान २०७२ जारी भएपछि प्रतिनिधि सभाको चुनावमा एउटै दलले दुई तिहाइ त के सामान्य बहुमत पनि ल्याउन सम्भव छैन भन्ने भाष्य खडा भएको थियो । यो भाष्यले पनि गत फागनु २१ गते भएको चुनावी नतिजा विशेष महत्वपूर्ण प्रतीत भयो । विशेष गरेर ती मानिसका लागि जसले अत्यन्त भरोसाका साथ केही उम्मेदवारले जित्ने विश्वास बोकेका थिए । हुन पनि कुनै खास उम्मेदवारप्रति उसको नीति र चरित्रमाथि भावनात्मक रूपमा निवेश
राजनीतिमा आशाका किरण
नेपाली राजनीतिमा बिपी कोइरालाको वैचारिक निष्ठाले प्रजातन्त्रको भ्रूण रोपियो । गणेशमान सिंहको त्यागले बहुदलीयताको पुनरागमन गरायो । पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को नेतृत्वदायी संवेगले गणतन्त्र प्राप्त भयो । यी सबै घटनाक्रम आफैँमा युगीन उपलब्धि हुन्
विश्वलाई सधैँ युद्धको सास्ती
युद्ध सुरु गरेपछि कति दिनमा अन्त्य हुन्छ भन्न सकिँदैन । अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानसँग सुरु गरेको युद्ध एक साताभित्र अन्त्य हुने ठानिएको थियो । इरानका सर्वोच्च नेतासहित थुप्रै अधिकारी मारिएसँगै इरानले तत्काल हात उठाउने अपेक्षा गरिएको थियो तर इरान झन् आक्रामक बन्यो । एक महिना बितिसक्दा पनि इरान पछि हटेन । युद्ध टुङ्गिने लक्षण देखिएन । उसले त नयाँ नयाँ सर्त तेस्र्याएर चुनौती दिएको छ । यु
कार्यकारी प्रमुखको सङ्कल्प
‘नेपाल हाँसेको देख्न चाहन्छु’ भन्ने वाक्य हालका प्रधानमन्त्री बालेन शाहले बारम्बार व्यक्त गर्ने सङ्कल्प हो । यो केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति मात्र नभई राष्ट्रिय दृष्टिकोण हो, जसले सुशासन, समावेशी विकास, र सांस्कृतिक आत्मविश्वासलाई जोड दिन्छ । बालेनले प्रस्तुत गरेको यो दृष्टि नेपाली समाजमा आशा र सकारात्मकता जगाउने प्रयासको रूपमा बुझिन्छ । देशमा बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र पला
बजेट सुधारका कार्यसूची
सामान्य अवस्थामा पनि बजेटमाथि सर्वसाधारणका थुप्रै अपेक्षा हुन्छन् तर अहिले केही विशेष अवस्थामा बजेट बन्दै छ । एकातिर जनताका आशा धेरै छन् भने अर्कातिर अवास्तविक र कार्यन्वयनयोग्य नहुने गरेको आरोप पनि बजेटले सामना गर्दै आएको छ । वास्तवमा बजेट आर्थिक वृद्धि, रोजागरी विस्तार, मूल्य स्थिरता, सामाजिक न्याय र शोधनान्तर सन्तुलनको संयन्त्र हो । विगतका तथ्य विश्लेषण गर्दा बजेट तर्जुमा प्रक्रिया र यसका सारभूत पक्षमा आमूल परिवर्तन नगरी बजेट आफ्नो अभीष्टमा सफल नहुने देखिन्छ । बजेटको आकार मात्र अवास्तविक भएका होइनन्, यसले सम्बोधन गर्नुपर्ने नीति, प्राथमिकता र वार्षिक विकासका कार्यक्रमले सम्बोधन गर्नुपर्ने
कर्मचारी प्रशासनमा सरुवा
कर्मचारी प्रशासनमा नियुक्ति, पदस्थापन र सरुवाको विशेष महत्व हुन्छ । नियुक्तिका लागि योग्य व्यक्ति छनोटका प्रक्रिया अपनाउने, छानिएका योग्य व्यक्तिलाई सही ठाउँमा पदस्थापन गर्ने र समय समयमा निष्पक्ष, पारदर्शी र अनुमानयोग्य ढङ्गले सरुवा गर्ने प्रणालीले कर्मचारी प्रशासनको उत्पादकत्व बढाउँछ । यहाँ सरुवा सम्बन्धमा चर्चा गर्न लागिएको छ ।
शासकीय सुधारको जनादेश
जेनजी आन्दोलनको म्यान्डेट अनुसार भएको निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले झन्डै दुई तिहाइ मत प्राप्त गरी सरकार बनाएको छ । अस्थिर राजनीतिक चक्रमा फसिरहेको नेपालले स्थायी सरकार पाउनु सुखद सन्देश हो । पुराना दल नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी खुम्चिएका छन् । श्रम संस्कृति पार्टीले सुरुवाती राम्रो सङ्केत गरेको छ । यस पटक राजतन्त्रको पक्षधर राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीलाई जनताले खा
काटियोस् नीतिगत भ्रष्टाचारका जरा
लामो समयदेखि जरा गाडेर बसेको भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र कुशासनप्रति नागरिकमा बढ्दै गएको असन्तुष्टि अहिले परिवर्तनको मागमा परिणत भएको छ । यही पृष्ठभूमिमा बालेन शाहको नेतृत्वप्रतिको भरोसा र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले अघि सारेको एक सयदिने वाचापत्रले सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई केन्द्रमा राखेको पाइन्छ ।
बेथिति हटाउने मार्गचित्र
नवगठित बालेन्द्र (बालेन) शाह नेतृत्वको सरकारले पहिलो मन्त्रीपरिषद् बैठकबाट ‘शासकीय सुधारका सय बुँदा’ सार्वजनिक गरेको छ । सामान्यतः यस्ता नीति–दिशा सरकारको औपचारिक नीति तथा कार्यक्रम वा बजेटमार्फत सार्वजनिक हुने प्रचलन रहँदै आएको छ तर यस पटक सरकार गठनसँगै यति व्यापक र विस्तृत घोषणापत्र आउनु असामान्य मात्र होइन, समकालीन राजनीतिक अभ्यासमा एक प्रकारको प्रयोगका रूपमा पनि देखिएको छ । यही कारणले यसले व्यापक चासो, समर्थन र बहस एकैसाथ उत्पन्न गरेको छ ।
पाशुपतक्षेत्रको जगेर्ना
भगवान् श्री पशुपतिनाथ पुराणमा वर्णित समस्त ज्योर्तिलिङ्गको शिरका रूपमा प्रसिद्ध हुनुहुन्छ, शिरोभागस्वरूपेण शिवलिङ्ग तदस्ति हि (शिवमहापुराण, शतरुद्रसंहिता, ११।१९) । पुराणोक्त द्वादश(१२) ज्योतिर्लिङ्गहरूमा पशुपतिको गणना नभए पनि शिरोभागको रूपमा महिमा भने सबैभन्दा बढी छ । पशुपतिनाथको सर्वोच्चता यसबाट पनि सिद्ध हुन्छ कि– ज्योतिर्लिङ्गेश्वरलगायत चौँसट्ठी लिङ्गहरू यसका अङ्गका रूपमा रहेका छन् । यी ६४ सि
सुशासन र आर्थिक सुधार
इतिहास केवल अतीतको घटनाक्रमको अभिलेख मात्र होइन । वास्तविक इतिहास भनेको अतीतको यथार्थ र वस्तुपरक विश्लेषण हो । इतिहासका पाना पल्टाउँदा संसारमा अनेकौँ सभ्यता, साम्राज्य र शासन व्यवस्था उदाएको र कालान्तरमा पतन भएको पाइन्छ ।
जनसाङ्ख्यिक लाभ
नेपाल आज आफ्नो विकास यात्राको निर्णायक मोडमा उभिएको छ । करिब ६४.६ प्रतिशत जनसङ्ख्या सक्रिय कार्यशील उमेर समूहमा रहेकाले देशले जनसाङ्ख्यिक लाभको अवसर अनुभव गरिरहेको छ, जसले आर्थिक भविष्यलाई रूपान्तरण गर्ने क्षमता राख्छ । यो अवसर सीमित र समयबद्ध छ । यसलाई उचित रूपमा उपयोग गर्न सकिएन भने, यो क्रमशः जनसाङ्ख्यिक बोझमा परिणत हुने छ, जहाँ सानो कार्यशील जनसङ्ख्याले बढ्दो वृद्ध जनसङ्ख्यालाई धान्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भई आर्थिक तथा सामाजिक संरचनामा ठुलो दबाब पर्ने छ ।
