नेपाली अर्थतन्त्रका विरोधाभास
नेपालीले तीव्र आर्थिक समृद्धिको अपेक्षा गरेका छन् । नेपालको आर्थिक समृद्धिका गति अपेक्षाभन्दा सुस्त छ । समृद्धिको तीव्र अपेक्षाले गर्दा नै छिटो छिटो राजनीतिक परिवर्तन गर्न नेपाली लाग्ने गरेका छन् । राजनीतिक परिवर्तनको गति अनुरूप आर्थिक परिवर्तन भएको छैन । नेपाली अर्थतन्त्रका आफ्नै केही विरोधाभास छन्, जसले गर्दा समृद्धिको गति बढ्न सकेको छैन । यस्ता विरोधाभासको पहिचान गरी हटाउनु पर्छ ।
सम्पर्क पूर्वाधारको यथार्थ
नेपाललाई ‘सम्पर्क पूर्वाधार केन्द्र’ बनाउने सपना नयाँ होइन । पछिल्ला वर्षमा यो अवधारणा राजनीतिक नारादेखि कूटनीतिक बहससम्मको केन्द्रविन्दु बनेको छ । विश्वका दुई उदाउँदा शक्ति चीन र भारतबिच अवस्थित नेपालले आफूलाई एउटा ‘पुल’ का रूपमा प्रस्तुत गर्ने सुन्दर आकाङ्क्षा राखेको छ । मूल प्रश्न नेपाल वास्तवमै कनेक्टिभिटी हब बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ वा अझै अवधारणा र भाषणकै घेरामा अल्झिरहेको छ ?
सिंहदरबारप्रति जनआशा
यतिबेला सबैको ध्यान सत्ता सञ्चालनको मुख्य केन्द्र सिंहदरबारमा खिचिएको छ । सिंहदरबारबाट शासन सञ्चालन हुन थाल्यो भने परिणाम आउँछ भन्ने आमबुझाइ छ । सिंहदरबारबाट बलियो राष्ट्रियता, जवाफदेही, सुशासन र सामाजिक न्यायका पक्षमा नयाँ नयाँ निर्णयको अपेक्षा पनि गरिएको छ । विगतमा सिंहदरबारका नाममा बालुवाटारबाट शासन गर्ने परम्परा थियो । सत्ताका केन्द्र सिंहदरबार नभई प्रधानमन्त्री र मन्त्रीका निजी निवास हुन्थे ।
उपभोक्तामा महँगीको मार
महँगी नेपाली जनजीवनको सबैभन्दा गम्भीर समस्यामध्ये एक बनेको छ । दैनिक उपभोग्य वस्तु खाना पकाउने ग्यास, इन्धन, खाद्यान्न सामग्रीको मूल्य निरन्तर बढ्दै जाँदा सर्वसाधारणको जीवनयापन झन् कठिन बन्दै गइरहेको छ । सीमित आम्दानी र बढ्दो खर्चबिच सन्तुलन कायम गर्न नसक्दा धेरै परिवार आर्थिक दबाबमा परिरहेका छन् । महँगी केवल आर्थिक समस्या मात्र नभई सामाजिक र मानसिक तनावको कारण पनि बने
नागरिकमा भूकम्पीय चेतना
बहत्तर साल वैशाख १२ गतेको विनाशकारी गोरखा भूकम्पको केन्द्रबिन्दु बारपाक । बारपाकनजिकै रहेको लाप्राक गाउँकी ५३ वर्षीय महिलाले त्यो भूकम्प सम्झँदै भनिन्, “मकै बारीमा थिएँ । जमिन यसरी हल्लियो कि उभिन नै सकिनँ ।
ठुला भूकम्पको सामना
मानिसले अनुभव नगर्ने अत्यन्त ससानादेखि ठुला विनाशकारी भूकम्प गइरहन्छन् । सामान्यतया ३.५ मानभन्दा साना भूकम्प मानिसले थाहा पाउँदैनन् । छ मानभन्दा सानो भूकम्पले खासै क्षति पु¥याउँदैन । भूकम्पबाट हुने क्षति भूकम्पको मा
बहिरा शिक्षणमा द्वैभाषावाद
विश्वको इतिहासमा सुनाइसम्बन्धी समस्या भएका बहिरा तथा सुस्त श्रवण व्यक्तिलाई शिक्षण सिकाइको ऐतिहासिक उद्गम समय, स्थान, प्रयोगकर्ताको नालीबेली दिन सकिएको छैन ।
सरसफाइकर्मीको सुरक्षा चिन्ता
सहर बिहानै सफा भएको हुन्छ । फोहोरका थुप्रा हराएका हुन्छन्, ढलका मुख खुलेका हुन्छन्, सडक स्वच्छ देखिन्छन् । यो ‘सहरको शृङ्गार’ गर्ने मानिसको कथा भने प्रायः सहरको कोलाहलभन्दा टा
राष्ट्रिय प्रतिबद्धतामा अर्थतन्त्र
लगानी, रोजगारी, उत्पादन र व्यापार अर्थतन्त्रका मुख्य आधार हुन् । उत्पादन प्रक्रियाले समग्र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउँछ । आर्थिक क्रियाकलापको प्रतिफलमुखी प्रतिबद्धता राजनीतिक एजेन्डासँग जोडिएको हुन्छ । राजनीतिक सोच र अवधारणामा अर्थतन्त्र मुख्य आधार बन्नु पर्छ । अर्थतन्त्रको जग बलियो नभए समग्र विकासमा प्रभाव पर्ने हँुदा आर्थिक सुधार प्रमुख प्राथमिकतामा हुनु पर्छ । सुशासनबिना आर्थिक सुधारको परिणाम प्राप्त हुन सक्दैन ।
लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष
आज लोकतन्त्र दिवस । नेपालमा लोकतन्त्र आएको १९ वर्ष पूरा भएको छ । दोस्रो जनआन्दोलन २०६२/६३ सफल भएर राजाको प्रत्यक्ष शासन अन्त्य भई लोकतन्त्र पुनस्र्थापना भएको सम्झनामा हरेक वर्ष वैशाख ११ गते विभिन्न कार्यक्रम गरेर
मधेश समृद्धिको आधार कृषि
आय, रोजगारी तथा जीवन निर्वाहको दृष्टिले कृषिक्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र मधेश प्रदेशको आर्थिक मेरुदण्डका रूपमा रहेको छ । मधेश प्रदेशमा करिब ६५ प्रतिशत खेतीयोग्य जमिन छ । कुल खेतीयोग्य जमिनको करिब ७८ प्रतिशतमा खाद्यान्न, ११ प्रतिशतमा दलहन, चार प्रतिशतमा नगदेबाली र तीन प्रतिशतमा तेलबालीको खेती हुँदै आएको छ । देशको कुल उत्पादनमध्ये करिब २०.५२ प्रतिशत खाद्यान्न, २०.७ प्रतिशत फलफूल, २५.८८ प्रतिशत तर
प्राथमिकतामा रोजगारी
नियमित आयआर्जनका लागि रोजगारी वा स्वरोजगारी आवश्यक हुन्छ । नेपालको पछिल्लो समय रोजगारी सिर्जना ठप्पै जस्तो हुँदा बेरोजगारीको अवस्था कहालीलाग्दो छ । विशेष गरी राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अन्योलले लगानी प्रवर्धन हुन सकेको छैन । नयाँ उद्योगधन्दा पनि खुल्न सकेको छैन । यसले मुलुकमा थप रोजगारीको सिर्जना हुन सकेन । बेरोजगार लाखौँ जनशक्ति रोजगार बन्नबाट वञ्चित भए । स्वदेशमा बेरोज
सानो देश, गहकिलो सन्देश
हङ्गेरी युरोप महादेशको सानो देश भनेर चिनिन्छ । हालैका सातामा यसको चर्चा विश्वव्यापी भइरहेको छ । गत वर्ष फागुनमा नेपाल चर्चित भएजस्तै । यता फागुन २१ गतेको चुनावी अभ्यासले ल्याएजस्तै नतिजा उता २९ चैत (१२ अप्रिल) को संसदीय निर्वाचन परिणामले ल्याइदियो । प्रधानमन्त्री ६२ वर्षीय भिक्टर अर्बान नेतृत्वको सरकार भ्रष्टाचारमा चुर्लुम्म डुबेको जनधारणा मतदानका बखत प्रखर ढङ्गले प्रकट भयो । ८१ लाख मतदातामध्ये ७७ प्रतिशतले आ–आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरे । नतिजा आयो– १९९ स्थान भएको एक–सदनात्मक संसद्मा टिस्सा पार्टी १३८ स्थान हासिल गर्न सफल भयो । यो अभूतपू
सुधार खोज्दै भूमि प्रशासन
भूमि कुनै पनि राष्ट्रको आर्थिक, सामाजिक तथा भौतिक विकासको आधारस्तम्भ हो । भूमिमा नागरिकको पहुँच, न्यायोचित वितरण, वैज्ञानिक उपयोग र उच्च उत्पादकत्वले नै समग्र विकासको स्तर निर्धारण गर्छ । नेपाल जस्तो
एआई युगको शैक्षिक मार्गचित्र
मानव सभ्यताको समग्र विकासक्रमलाई वस्तुगत र सूक्ष्म ढङ्गले नियाल्ने हो भने हरेक युगान्तकारी आविष्कारले मानिसको जीवनशैली, चिन्तन प्रक्रिया र विशेष गरी सिकाइ पद्धतिमा आमूल परिवर्तन ल्याएको पाइन्छ । ढुङ्गेयुगमा आगो र पाङ्ग्राको खोजदेखि मध्ययुगमा जोहानेस गुटेनवर्गको छापाखाना, अनि २० औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा भएको इन्टरनेटको विस्तारसम्मका हरेक घटनाले ज्ञानको निर्माण, भण्डारण र वितरणमा क्रान्ति नै ल्याएका थिए । हिजोका दिनमा ज्ञानको एक मात्र आधिकारिक स्रोत कि त गुरुकुलमा गुरुको मुखारविन्द हुन्थ्यो, कि त पुस्तकालयका अँध्यारा दराजमा थन्किएका सीमित पु
परिवर्तनका अवरोधक
समाज कुनै स्थिर र जड संरचना होइन्, यो निरन्तर परिवर्तनशील, गतिशील र बहुआयामिक प्रक्रिया हो । मानव सभ्यताको इतिहासलाई हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि समय, परिस्थिति, ज्ञान, प्रविधि र चेतनाको विकाससँगै समाज पनि बदलिँदै आएको छ । आदिम युगदेखि आधुनिक सूचना प्रविधिको युगसम्म आइपुग्दा समाजले अनेक चरण पार गरेको छ तर यो परिवर्तन सधैँ सहज र सिधा रेखामा भएको छैन । प्रत्येक चरणमा परिवर्तनका पक्षमा उभिने शक्ति र त्यसलाई अवरुद्ध गर्ने शक्तिबिच निरन्तर सङ्घर्ष चलिरहेको देखिन्छ । यही सङ्घर्षले समाजलाई कहिले अगाडि बढाउँछ भने कहिले पछाडि धकेल्छ ।
ऐतिहासिक गढी किल्ला
नेपाल कहिल्यै पराधीन नभएको स्वतन्त्र मुलुक हो । हाम्रा पुर्खाले शत्रुलाई पराजित गर्दै वीरता र बहादुरीसाथ मुलुकको रक्षा गरेकाले आज नेपाली हुनुमा गर्व छ । शिर ठाडो पारेर स्वाभिमानीपूर्वक बाँच्न पाउने यो अवस्था बनाउन पुर्खाले धेरै रगत पसिना बगाए । कहिल्यै दासत्व र पराधीनता स्विकारेनन् । यसमा हाम्रो गर्विलो इतिहास साक्षी छ । यस्तो इतिहास बनाउन गढी किल्लाको महत्वपूर्ण स्थान छ । नेपाल एकीकरण होस् वा अङ्ग्रेजसँगको
नागरिक विवेचना पद्धति
एक्काइसौँ शताब्दी सामाजिक लोकतन्त्रको समय हो । उदार लोकतन्त्रमा सामाजिक न्याय र साधन अभ्यासमा कार्यकुशलता मात्र भएर पुग्दैन, राज्यका क्रियाकलापले सर्वसाधारणको मन जित्नु पर्छ । नागरिक चेतना विकास भएको छ र आफ्ना लागि भएका कामको लाभग्राहीबाटै विवेचना हुने क्रम सुरु भएको छ । सार्वजनिक निकायबाट सम्पादित कामको लाभग्राही नागरिक आफैँले अनुगमन, विवेचना र मूल्याङ्कन गर्न थालेका छन् । लोकतन्त्र
‘राइट टु रिकल’ को मर्म
नेपालमा ‘राइट टु रिकल’ अर्थात् जनताले आफूले निर्वाचित गरेको प्रतिनिधिलाई कार्यकालमै फिर्ता बोलाउने अधिकारको विषय पछिल्लो समयमा व्यापक बहसको केन्द्रमा छ । लोकतान्त्रिक अभ्यासको गुणस्तर उत्तरदायी नेतृत्व र राजनीतिक स्थायित्वबाट मापन गरिन्छ ।
उन्नत लोकतन्त्रको विमर्श
जेनजी आन्दोलनपश्चात् सम्पन्न आमनिर्वाचनबाट राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) छोटो समयमै झन्डै दुई तिहाइ बहुमतसहित प्रमुख राजनीतिक दलका रूपमा उदाएको छ । नागरिकले प्रतिनिधि सभाका २७५ सिटमध्ये १८२ सिटमा विजय गराउँदै स्थायी र शक्तिशाली सरकार निर्माण गर्ने स्पष्ट जनादेश प्रदान गरे । यो परिणाम केवल सामान्य चुनावी जित हार मात्र नभई राजनीतिमा नयाँ पुस्तागत रूपान्तरणको स्पष्ट राजनीतिक अभिव्यक्ति पनि हो ।
नेपाली भान्सामा क्षेप्यास्त्रको ध्वनि
युद्धमा बज्रिएका क्षेप्यास्त्र ध्वनि टाढाबाट गुन्जिन्छ तर त्यसको कम्पन हाम्रो जेब, हाम्रो भान्सा र हाम्रो दैनिक जीवनमा महसुस भइरहेको छ । क्षेप्यास्त्र कहाँबाट छुट्छ भन्ने हाम्रो नियन्त्रणमा छैन । त्यसको असर कति ठुलो हुने छ भन्ने हाम्रो आफ्नै आर्थिक संरचनाले निर्धारण गर्छ । हामीले बाह्य धक्कालाई हाम्रो नियन्त्रणमा छैन भनेर सहिरहने कि संरचनागत सुधारको साहसी बाटो रोज्ने ? यही दोबाटोमा आज नेपाल उभिएको छ । यद्यपि इरा
गुठी व्यवस्था राष्ट्रको अस्मिता
पछिल्लो ७५ वर्षका अवधिमा सत्तामा धेरै आए/गए । जो जो आए, तिनका पालामा गुठी भनेको केही होइन, यो जग्गा हो, यसमा कुत, मोही जोडिएको छ । यसलाई सजिलो र बलियो पार्नु पर्छ, देवालय–शिवालयका देवीदेवता बोल्दैनन् । अरू जेसुकै होस् भन्ने चिन्तनका कारण गुठी प्रणाली अतिक्रमित हुँदै गयो । हिजो हाम्रा पुर्खामा गुठी राख्नुको मूल कारण ती कीर्ति चन्द्र–सूर्य रहेसम्म मासिँदैन भन्ने थियो । यसैले हुनेखाने,
उद्यमशीलतामा महिला सहभागिता
वित्तीय क्षेत्रमा महिलाको सहज पहुँच तथा आर्थिक सामाजिक पूर्वाधारको उपलब्धता र विस्तारमार्फत अर्थतन्त्रको विकास गर्ने राज्यको सङ्कल्प छ । राज्यले उद्योग क्षेत्रमा महिला सहभागिता वृद्धि गर्न महिलालाई आर्थिक रूपले सम्पन्न बनाउने नीति अङ्गीकार गर्दै महिलाको आर्थिक उन्नति र विकासका लागि बजेटमार्फत विभिन्न योजना अघि सारेको छ । स्रोतसाधनको न्यायोचित वितरण गरी महिला उद्यमशीलताको प्रवर्धन गर्ने राज्य
लोकतन्त्रमाथिको वैश्विक चिन्ता
अन्तर्राष्ट्रिय संस्था ‘भी–डेम’ को सन् २०२६ को प्रतिवेदन अनुसार संसारभर अहिले लोकतन्त्रमाथि धेरै चुनौती देखिएका छन् । लोकतन्त्रको अहिलेको अवस्थालाई सन् १९८७ को जस्तो भनेर त्यो प्रतिवेदनले औँल्याएको छ । एउटा लोकतन्त्रवादीका लागि थप चिन्ताको विषय सन् १९८७ मा लोकतन्त्र कमजोर भए पनि त्यसप्रतिको आकर्षण बढ्दो थियो । लोकतन्त्रीकरणको अभियान प्रारम्भ हुँदै थियो । अहिले त लोकतन्त्रप्रति
सत्य नै अक्षय
हामी उत्सवधर्मी छौँ, उत्सवमा रमाउँछौँ, उत्सवमै धर्मका सूक्ष्म तत्व पहिल्याउँछौँ पनि । सम्भवतः हाम्रा पूर्वजले चाडपर्व र उत्सवका माध्यमबाट धर्मको बोध भइरहोस् भनेर नै हाम्रासामु पात्रोभरि अनेकौँ यस्ता तिथि र दिवसका शृङ्खला दिएका हुन्, जुन वास्तवमै प्रेरक छन् । यी प्रत्येक वर्ष आउँछन् र हामीलाई आत्मजागरण र समाजहितका निम्ति झकझक्याएर जान्छन् । यो सुन्दर क्रमले हाम्रासामु स्नान, दान, आत्मचिन्तन र परोप
