परिपक्व नेतृत्वको खोजी

लोकतान्त्रिक शासनव्यवस्थामा निर्वाचनलाई केवल सरकार परिवर्तनको यान्त्रिक प्रक्रिया मात्र मानिँदैन, बरु यो एक महापर्व हो, जहाँ सार्वभौम जनताले आफ्ना प्रतिनिधिमार्फत आफ्नो भविष्यको मार्गचित्र कोर्ने गर्छन् । आधुनिक लोकतन्त्रको आधारशिला नै प्रतिनिधिमूलक शासनव्यवस्था हो । जनसाङ्ख्यिकीय आकार सानो हुँदाको प्रत्यक्ष लोकतन्त्रको अभ्यास–जहाँ सबै नागरिक एकै ठाउँमा भेला भएर निर्णय लिन्थे, आजको जटिल समाजमा सम्भव छैन । जनताका मुद्दाहरूमा गहन छलफल गर्ने, साझा धारणा बनाउने र त्यसलाई नीतिगत रूप दिएर कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी निर्वाचित प्रतिनिधिमा निहित हुन्छ ।

हामीले अभ्यास गरिरहेको यो अप्रत्यक्ष लोकतन्त्रलाई अझ समुन्नत र जनमुखी बनाउनु आजको प्रमुख कार्यभार हो । लोकतन्त्रलाई सहज र जीवन्त बनाउनुको अर्थ निर्वाचन प्रक्रियालाई परिपक्व र मर्यादित तुल्याउनु हो । निर्वाचनको समय भनेको समाजले आफ्ना प्राथमिकता तय गर्ने, दलहरूका एजेन्डामाथि निर्मम बहस गर्ने र रणनीतिक योजनाको तुलनात्मक अध्ययन गर्ने उपयुक्त अवसर हो । यो अवसरलाई प्रतिस्पर्धीलाई खुइल्याएर वा गालीगलौज गरेर होइन, बरु आफ्ना सबल पक्ष र नीतिगत स्पष्टता मतदातासमक्ष राखेर उपयोग गरिनुपर्ने हो । नकारात्मकता र निषेधको मानसिकतालाई जरैदेखि उखेलेर फाल्ने र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको जग बसाल्ने माध्यम पनि निर्वाचन नै हो ।

विडम्बना नै भन्नु पर्छ, नेपालको सात दशक लामो लोकतान्त्रिक सङ्घर्ष र अभ्यासमा बिते पनि निर्वाचनले लोकतन्त्रवादीलाई पूर्णतः आश्वस्त र निर्धक्क बनाउन सकेका छैनन् । सिद्धान्ततः निर्वाचन स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको उत्सव हुनुपर्नेमा, व्यवहारतः यो अस्वस्थ होडबाजी, फोहोरी व्यक्तिगत टिप्पणी र एकअर्कामाथि हिलो छ्यापेर आफूलाई अब्बल देखाउने दुष्चक्रबाट मुक्त हुन सकेको छैन । यो प्रवृत्ति अझै पनि हाम्रो राजनीतिमा बलियो रूपमै उपस्थित देखिन्छ, जुन चिन्ताको विषय हो ।

पछिल्लो समय मुलुकमा देखिएको ‘जेनजी’ पुस्ताको आन्दोलन र त्यसले निर्माण गरेको नयाँ मनोविज्ञानको पृष्ठभूमिमा भइरहेको यो निर्वाचन विशेष महìवको छ । यो नयाँ परिवेशमा राजनीतिक दलहरूले परम्परागत ढर्रा त्यागेर एजेन्डामा आधारित बहस गर्लान्, निर्वाचनलाई स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्लान् र समाजलाई नयाँ दिशा देलान् भन्ने आमअपेक्षा थियो । नयाँ समयको माग अनुसार सबैको सोच नयाँ होला भन्ने अपेक्षा गरिनु अस्वाभाविक पनि होइन । किनकि, निर्वाचनका बेला राजनीतिक नेतृत्वले जति धेरै संयम, शालीनता र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको अभ्यास गर्छन्, समाजले कालान्तरमा त्यसैलाई अनुसरण गर्ने हो ।

राजनीतिशास्त्रका विद्वान्ले बारम्बार औँल्याउने गरेको तथ्य के हो भने चुनावअगाडिको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले जगाएको प्रतिशोध र विभाजनको भावना चुनावपछि पनि समाजमा सधैँभरिको समस्या भएर उभिन्छ । राजनीतिक नेतृत्व यसमा सचेत हुनुपर्ने हो तर वर्तमान चुनावी परिदृश्य नियाल्दा मिश्रित अनुभूति हुन्छ ।

तुलनात्मक रूपमा विश्लेषण गर्दा, यो चुनावका समयमा नेपाली कांग्रेसले आफूलाई निकै संयमित र जिम्मेवार रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । विगतमा आक्रामक भाषण र शैलीबाटै स्थापित भएका कांग्रेसका नयाँ पुस्ताका प्रभावशाली नेताहरू, जो अहिले पार्टीको मुख्य जिम्मेवारीमा समेत पुगिसकेका छन्, उनीहरू यस पटक आक्रामकभन्दा बढी समाधानमुखी र नीतिगत अभिव्यक्तिका साथ प्रस्तुत भएका छन् । उनीहरूको प्रस्तुतिमा देखिएको यो परिपक्वता प्रशंसनीय छ र यसले लोकतान्त्रिक संस्कारलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ ।

अन्य कतिपय दल र विशेष गरी ‘नयाँ’ र ‘वैकल्पिक’ दाबी गर्ने शक्तिको हकमा भने यो स्तरको परिपक्वता पाइएको छैन । नयाँ दलहरूले जनताका जल्ल्दाबल्दा समस्याको समाधानमुखी विकल्प दिनुभन्दा बढी अरूको आलोचना गर्ने, गालीगलौजमा उत्रने र अरूलाई ‘देखाइदिने’ चेतावनीको भाषा बोलेको सुनिन्छ । राजनीतिमा आलोचना आवश्यक छ तर त्यो तथ्यपरक र मर्यादित हुनु पर्छ ।

‘हिजोका चुनावमा मासुभात खाएर भोट दिइयो’ भन्ने भाष्य निर्माण गर्दै दशकौँदेखि मताधिकार प्रयोग गर्दै आएका पुराना र परिपक्व मतदाताको विवेकमाथि अपमान गर्नेदेखि लिएर ‘अब फलानोलाई सडकमा सुताएर काममा लगाउने’ जस्ता अराजक, उत्तेजित र गैरजिम्मेवार अभिव्यक्ति दिनेमा नयाँ भनिने शक्ति अग्रपङ्क्तिमा देखिनु विडम्बना हो । लोकतन्त्रमा समाधानको सूत्र नीति हो, विधि हो र प्रणाली हो; धम्की वा भिडको बलमा देश बदल्ने कुरा गर्नु कुनै पनि जिम्मेवार राजनीतिकर्मीलाई शोभा दिँदैन ।

अझ गम्भीर विषय त मतदातालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा देखिएको विरोधाभास हो । केही नयाँ अनुहारले मञ्चबाटै खुला रूपमा आह्वान गरिरहेका छन्– ‘अरूको मासुभात खाइदिनुस्, भोट मलाई दिनुस्’, ‘अरूको पैसा खाइदिनुस्, भोट मलाई दिनुस्’, वा ‘पार्टी फेर्नु पर्दैन, भोट मलाई दिनुस्’ । सतहमा हेर्दा यी अभिव्यक्ति चतुर चुनावी रणनीति जस्तो लाग्न सक्छन् तर यसको अन्तर्य घातक छ । यस्ता भाष्य स्थापित गर्दा नेतृत्वले मतदातालाई सभ्य, विवेकशील र स्वाभिमानी नागरिक बन्न अपिल गरिरहेको छ कि उनीहरूलाई केवल प्रलोभनमा पर्ने ‘लालची’ भिडका रूपमा चित्रण गरेर अपमान गरिरहेको छ ? यस्तो न्यूनतम नैतिक हेक्का पनि नेतृत्वले राख्न सकेको देखिएन । मतदातालाई अनैतिक लाभ लिन प्रेरित गर्दै आफूलाई नैतिकवान् साबित गर्ने प्रयास आफैँमा विरोधाभासपूर्ण छ ।

‘बिहानीले दिनको सङ्केत गर्छ’ भन्ने उखान राजनीतिमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । चुनावअघिको यो समयमा जसरी आक्रोश, कुण्ठा, र अरूको अस्तित्व स्वीकार नै गर्न तयार नहुने प्रवृत्ति हाबी भएको छ, त्यसले भविष्यको सुखद सङ्केत गर्दैन । ‘तिमीहरू सबै खराब हौ, म मात्र ठिक हुँ,’ ‘म नै अन्तिम विकल्प हुँ’ भन्ने दम्भको जसरी प्रचार भइरहेको छ, र दुःखद पक्ष– त्यस्तै प्रवृत्तिको वाहवाही भइरहेको अवस्था छ, यसले चुनावपछि पनि नेपालको राजनीतिले शालीन र सहिष्णु अभ्यास गर्छ भनेर विश्वास गर्न सकिने आधारलाई कमजोर बनाएको छ ।

यहाँनेर नेतृत्वको परीक्षण हुन्छ । नेतृत्वको दायित्व के हो ? क्षणिक आवेगमा आएको हुलको वाहवाहीको अपेक्षा गर्ने र त्यसैमा रमाउने कि त्यो ऊर्जाशील हुललाई विवेकपूर्ण र सभ्य समाज निर्माणतर्फ डो¥याउने ? यी दुई अहम् विषयमा अझै पनि हाम्रो राजनीतिक नेतृत्व, विशेषतः नयाँ दाबी गर्ने नेतृत्व, ठुलो अलमलमा छ भन्न सकिने अवस्था छ । भिडको पछि लाग्नु नेतृत्व होइन, भिडलाई सही दिशा देखाउनु नै असल नेतृत्वको क्षमता हो ।

दलहरू सच्चिने सबैभन्दा उपयुक्त समय भनेकै निर्वाचनको क्षण हो । यो बेला दलहरू जनताको अदालतमा उभिएका हुन्छन् । मतदाताले दललाई उनीका विगतका कामकारबाही र भविष्यका योजनामाथि निरन्तर प्रश्न सोधेर सच्चिनका लागि दबाब दिनुपर्ने हो । नीतिगत स्पष्टता खोज्नुपर्ने हो तर व्यवहारमा त्यसो हुन सकिरहेको छैन । बरु, उत्तेजक अभिव्यक्ति, गालीगलौज र स्टन्टबाजीमा ताली बजाउने र थपडी मारेर बस्ने जमात ठुलो देखियो, जुन नेपाली लोकतन्त्रको भविष्यका लागि दुर्भाग्यपूर्ण सङ्केत हो ।

पछिल्लो समय नागरिकस्तरमा, खास गरी युवापुस्तामा देखिएको ऊर्जा (जसलाई जेनजी आन्दोलनको विम्बमा पनि हेरियो) आफैँमा सकारात्मक पक्ष हो । त्यो ऊर्जासँगै आएको आक्रोश र उत्तेजनालाई निर्वाचनको माध्यमबाट व्यवस्थापन गर्दै परिपक्व राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो । आमलोकतन्त्रवादीको अपेक्षा पनि त्यही हो । त्यो रचनात्मक उत्तेजनालाई सही दिशा दिनुको साटो त्यसलाई भड्काएर निरन्तरता दिने र राजनीतिक परिपक्वतासँग तर्सने प्रवृत्ति हाबी भइरहेको प्रतीत हुन्छ ।

समय अझै घर्किसकेको छैन । निर्वाचनको दिनसम्म मतदातासँग विवेक प्रयोग गर्ने अवसर रहन्छ । मतदाताले अब उम्मेदवारको अनुहार वा चर्को भाषण मात्र होइन, उसको राजनीतिक संस्कार, नीतिगत स्पष्टता र परिपक्वताको खोजी गर्नु पर्छ । राजनीतिभित्रको असङ्गतिलाई न्यून गर्दै लैजाने ढङ्गले मतदाता प्रस्तुत हुन सक्ने हो भने मात्र नेपालको राजनीतिलाई सम्मानित बनाउन सकिन्छ । नेतृत्वलाई जिम्मेवार र जवाफदेही बनाउन अनि ‘राजनीति भनेको केवल सत्ताको खेल होइन, यो त विचारको जगमा उभिएर गरिने समाज सेवाको उच्चतम अभ्यास हो’ भन्ने स्थापित गर्न सहज हुने छ । उत्तेजनाको व्यापारले क्षणिक लाभ देला तर देशलाई समृद्ध र लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन संयम, विवेक र परिपक्वताकै खाँचो पर्छ ।