पण्डितपुरमा पानीको मूलसहित स्क्वायर दरबार भेटियो

पुरुषोत्तम सुवेदी
पश्चिम नवलपरासी, माघ १८ गते । पश्चिम नवलपरासीको रामग्राम नगरपालिकास्थित प्राचीन कोलिय गणराज्यको राजधानी मानिने पण्डितपुर (कोलनगर) मा भएको दोस्रो चरणको उत्खननले महत्त्वपूर्ण संरचना प्राप्त गरेको छ । पुरातत्व विभागको टोलीले गरेको पछिल्लो अनुसन्धानबाट त्यहाँ एक भव्य ‘स्क्वायर’ (वर्गाकार) दरबार को भग्नावशेषसँगै दरबारभित्रै पानीको प्राकृतिक मूल र आधुनिक शैलीको स्नानगृह जस्तो संरचना फेला परेको हो ।

उत्खननका मुख्य प्राप्तिहरू
पुरातत्वविद् भास्कर ज्ञवालीको नेतृत्वमा भएको उत्खननले प्राचीन इन्जिनियरिङ र जीवनशैलीका विभिन्न प्रमाणहरू बाहिर ल्याएको छ । दरबारको संरचनाः करिब ५ कट्ठा क्षेत्रफलमा फैलिएको अनुमान गरिएको यो दरबारको पर्खाल, व्यवस्थित कोठाहरू र गल्लीहरू फेला परेका छन् । उन्नत जल प्रणालीः दरबारभित्रै पानीको आफ्नै स्रोत (मूल), इनार र स्नानका लागि छुट्टै कोठा भेटिनुले तत्कालीन विलासी र व्यवस्थित जीवनशैली झल्काउँछ । ऐतिहासिक अवशेषः कुषाणकालीन इँटा, माटोका विशिष्ट भाँडाकुँडा र दैनिक उपभोगका वस्तुहरूले यसको ऐतिहासिकतालाई थप पुष्टि गरेका छन् ।

पण्डितपुर (कोलनगर) मा गरिएको दोस्रो चरणको उत्खननले बुद्धकालीन इतिहासको नयाँ रहस्य उजागर गरेको छ । पुरातत्व विभागको टोलीले गरेको  उत्खननका क्रममा प्राचीन ‘स्क्वायर’ (वर्गाकार) दरबारसँगै दरबारभित्रै पानीको प्राकृतिक मूल र आधुनिक स्नानगृह जस्तो देखिने संरचना फेला पारेको हे ।

वैज्ञानिक आधार र सहरको विस्तार
पुरातत्व विभागका अनुसार यहाँ भेटिएका सामग्रीहरूको कार्बन डेटिङ गर्दा यो स्थल इसा पूर्व ६०० वर्ष पुरानो अर्थात् बुद्ध कालभन्दा पनि अघिको रहेको अनुमान छ । भू–भौतिक सर्वेक्षणले यो प्राचीन सहर ‘चक्र प्रणाली’ मा आधारित भएर बसालिएको देखाएको छ । अन्तःनगर र बाह्य नगर गरी यो ऐतिहासिक सहर करिब १०० विघा क्षेत्रफलमा फैलिएको विशेषज्ञहरूको अनुमान छ ।

संरक्षणको चुनौती र भावी योजना
उत्खनन टोलीका सदस्य एवं स्थानीय जानकार नारद यादवका अनुसार, बजेट र समय अभावका कारण अहिले दोस्रो चरणको कार्य सकिए पनि दरबारको पूर्ण स्वरूप हेर्न बाँकी नै छ । पुरातत्वविद्हरूले यो पुरातात्विक क्षेत्रलाई पर्यटक र बौद्ध तीर्थयात्रीका लागि खुला राख्न सुझाव दिएका छन् । रामग्राम नगरपालिकाले जग्गा अधिग्रहण वा भाडाको प्रक्रिया अगाडि बढाएर यसलाई एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने लक्ष्य राखेको छ । यदि यो उत्खननले पूर्णता पाएमा कोलिय वंशको लुकेको वैभव विश्वसामु उजागर हुने विश्वास गरिएको छ ।

लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाका टुरिजम फोकल पर्सन एवम् समन्वय शाखा प्रमुख तुलसीराम लामिछानेले पण्डितपुरको खोजलाई लुम्बिनी र रामग्रामसँग जोडेर हेर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “पण्डितपुरमा भेटिएको यो व्यवस्थित दरबार र स्नानगृहले बुद्धकालीन सभ्यता कति उन्नत थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ । लुम्बिनी, कपिलवस्तु र रामग्राम स्तूपसँगै पण्डितपुरलाई एउटै ‘बुद्धिस्ट सर्किट’ (बौद्ध परिपथ) मा जोडेर प्याकेज बनाउन आवश्यक छ । आयोजना कार्यान्वयन इकाईमार्फत हामीले यस्ता पुरातात्विक क्षेत्रहरूको एकीकृत विकास र प्रचारप्रसारमा समन्वय गरिरहेका छौँ, ताकि पर्यटकहरू लुम्बिनी आएपछि पण्डितपुरसम्म पनि सहजै पुग्न सकुन् ।’’

सरोकारवालाको प्रतिबद्धता र दृष्टिकोण
यस ऐतिहासिक खोजको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि स्थानीय तह र विज्ञहरूले विशेष चासो देखाएका छन् । रामग्राम नगरपालिकाका नगर प्रमुख धनपत यादवले पण्डितपुरको ऐतिहासिक महत्त्वलाई मध्यनजर गर्दै यस क्षेत्रको विकासका लागि नगरपालिका गम्भीर रहेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “पण्डितपुर कोलिय गणराज्यको मुटु हो । यहाँ भेटिएका दरबार र प्राचीन संरचनाहरूले हाम्रो गौरव बढाएका छन् । उत्खनन भएको क्षेत्रका निजी जग्गाहरूलाई मुआब्जा दिएर अधिग्रहण गर्ने वा भाडामा लिएर भए पनि यसलाई सुरक्षित घेराभित्र राखिनेछ । हाम्रो लक्ष्य यसलाई विश्वभरका बौद्ध धर्मालु र पर्यटकका लागि एक आकर्षक गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने हो ।’’

पुरातत्वविदहरूले यो स्थललाई पर्यटक र बौद्ध तीर्थयात्रीहरूका लागि खुला राख्न सुझाव दिएका छन् । रामग्राम नगरपालिकाले यस क्षेत्रको जग्गा अधिग्रहण वा भाडामा लिएर पर्यटकीय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ । स्थानीय जानकार नारद यादवका अनुसार, उत्खननलाई पूर्णता दिन सकेमा कोलिय वंशको वास्तविक वैभव संसारसामु छर्लङ्ग हुनेछ । स्थानीय निकायको सक्रियता र पुरातत्व विभागको प्राविधिक सहयोग निरन्तर रहेमा पण्डितपुरले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा लुम्बिनी पछिको दोस्रो ठुलो गन्तव्यको रूप लिने निश्चित देखिएको छ ।