‘बालेन सरकार’ को प्रतीक्षा

नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई गहिराइमा हेर्दा एउटा दोहोरिने चक्र स्पष्ट देखिन्छ– आन्दोलन, आशा, सत्ता परिवर्तन, अनि बिस्तारै निराशा । जनताले पटक पटक व्यवस्था फेरे, नेतृत्व फेरे, तर शासनको चरित्र भने धेरै हदसम्म उस्तै रह्यो । यही कारणले हरेक नयाँ राजनीतिक क्षणमा जन्मिने आशा समयसँगै कमजोर हुँदै गयो । अहिले फेरि त्यही आशाको नयाँ रूप देखा परेको छ– ‘बालेन सरकार’ । यो केवल एउटा राजनीतिक नारा मात्र होइन, यो नेपाली समाजको मनोविज्ञान, निराशा र आकाङ्क्षाको मिश्रण पनि हो ।

बालेन्द्र (बालेन) शाहको उदयलाई केवल एउटा व्यक्तिको सफलता भनेर बुझ्नु अधुरो हुन्छ । यो एउटा प्रवृत्तिको उदय हो– जहाँ जनता परम्परागत राजनीतिक संरचनाबाट अलग भएर नयाँ विकल्प खोज्न थालेका छन् । विशेष गरी युवापुस्ता, सहरी मध्यमवर्ग र राजनीतिक रूपमा निराश वर्गमा बालेनप्रतिको आकर्षण उल्लेखनीय छ । उनीहरू अब पुराना दलहरूको भाषण, घोषणापत्र र ऐतिहासिक विरासतभन्दा बढी वर्तमानको परिणाम हेर्न चाहन्छन् । यस अर्थमा बालेन एउटा आशा मात्र होइनन्, एउटा अपेक्षा पनि हुन् ।

परम्परागत दलहरूको असफलताले यो अवस्थालाई जन्म दिएको हो । दशकौँसम्म सत्ता सञ्चालन गर्ने दलहरूले सुशासन, पारदर्शिता र सेवा प्रवाहमा अपेक्षित सुधार दिन सकेनन् । जनताको दैनिक जीवनमा राज्यले सहजता ल्याउनुपर्ने ठाउँमा झन्झट थपियो । भ्रष्टाचार सामान्य जस्तै बन्यो, प्रशासनिक ढिलासुस्ती स्वीकार्य व्यवहार जस्तै देखियो र पहुँचका आधारमा सेवा प्राप्त गर्ने प्रवृत्ति मौलायो । यस्तो अवस्थामा जनता विकल्प खोज्न बाध्य भए । बालेन जस्ता पात्रप्रति आकर्षण हुनु यसैको परिणाम हो ।

बालेन शाहले काठमाडौँ महानगरपालिकामा देखाएको कार्यशैलीले यो आकर्षणलाई थप बलियो बनाएको छ । नियम कार्यान्वयनमा कडाइ, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, छिटो निर्णय गर्ने क्षमता– यी सबैले जनतामा एउटा विश्वास निर्माण गरेको छ कि यदि चाहना भयो भने राज्य सञ्चालन फरक ढङ्गले पनि सम्भव छ तर यहीँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठ्छ– के स्थानीय तहमा देखिएको यो सक्रियता सङ्घीय सरकारमा पनि सम्भव हुन्छ ?

स्थानीय तह र केन्द्रीय सरकारबिचको अन्तर निकै ठुलो छ । महानगरको कार्यक्षेत्र सीमित हुन्छ, निर्णय प्रक्रिया अपेक्षाकृत सरल हुन्छ र राजनीतिक दबाब पनि कम हुन्छ तर सङ्घीय सरकार बहुआयामिक संरचनाले बनेको हुन्छ, जहाँ नीति निर्माण, कार्यान्वयन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, सुरक्षा, अर्थतन्त्र जस्ता अनेक जटिल पक्षहरू जोडिएका हुन्छन् । यहाँ केवल इच्छाशक्ति पर्याप्त हुँदैन, रणनीति, समन्वय र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ । त्यसैले बालेनको सम्भावित सरकारप्रति जनताको अपेक्षा जति ठुलो छ, चुनौती पनि त्यति नै गम्भीर छन् ।

‘बालेन सरकार’ को प्रतीक्षा केवल उत्साह होइन, परीक्षण पनि हो । जनता अब केवल नयाँ अनुहार हेरेर खुसी हुने अवस्थामा छैनन् । उनीहरू नयाँ प्रणाली चाहन्छन्, जहाँ पारदर्शिता होस्, उत्तरदायित्व होस्, र परिणाम देखियोस् तर नेपालको शासन प्रणाली यस्तो छ कि यसलाई परिवर्तन गर्न केवल एक व्यक्तिको प्रयास पर्याप्त हुँदैन । यो संरचनागत जटिलताले भरिएको छ । ब्युरोक्रेसी, दलगत स्वार्थ, संवैधानिक सीमाहरू र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव सबै यसमा जोडिएका छन् ।

नेपालको प्रशासनिक संयन्त्र लामो समयदेखि जडता बोकेर बसेको छ । नीति बनाउने काममा चासो देखिए पनि कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ । फाइल महिनौँसम्म अड्किन्छन्, निर्णय प्रक्रियामा ढिलासुस्ती हुन्छ र जिम्मेवारी स्पष्ट हुँदैन । यदि बालेन जस्तो नेतृत्वले परिणाम दिन चाहन्छन् भने प्रशासनिक सुधार अपरिहार्य हुन्छ । प्रविधिको प्रयोग, प्रक्रियाको सरलीकरण र उत्तरदायित्वको स्पष्टताबिना प्रभावकारी शासन सम्भव छैन तर यस्ता सुधार रातारात सम्भव हुँदैनन् । यसका लागि दीर्घकालीन योजना र राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको राजनीतिक गणित हो । नेपालको सङ्घीय संरचनामा सरकार सञ्चालन गर्न संसद् र दलहरूको समर्थन अनिवार्य हुन्छ । स्वतन्त्र छवि भएको नेतृत्वका लागि यो अवसर पनि हो र चुनौती पनि । एकातिर जनताको प्रत्यक्ष समर्थन हुन्छ, अर्कातिर दलगत सहकार्यबिना नीति कार्यान्वयन कठिन हुन्छ । बालेनले सहकार्य र संवादको राजनीति अपनाउन सके भने उनी प्रणालीभित्रै परिवर्तन ल्याउन सक्षम हुन सक्छन् तर यदि टकरावको बाटो रोजियो भने शासन सञ्चालन जटिल बन्न सक्छ ।

जनअपेक्षाको प्रश्न यहाँ सबैभन्दा संवेदनशील छ । बालेनप्रतिको जनअपेक्षा अत्यन्त उच्च छ । जनताले छिटो परिवर्तन चाहेका छन्– भ्रष्टाचार अन्त्य होस्, सेवा प्रवाह सहज होस्, विकासको गति बढोस् तर यथार्थमा राज्य प्रणालीको परिवर्तन समय लाग्ने प्रक्रिया हो । यदि अपेक्षा र उपलब्धिबिच सन्तुलन कायम भएन भने निराशा छिट्टै जन्मिन सक्छ । नेपालमा विगतमा पनि उच्च आशापछि तीव्र निराशा देखिएका उदाहरण प्रशस्त छन् । त्यसैले अपेक्षा व्यवस्थापन पनि नेतृत्वको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

यद्यपि चुनौती गम्भीर छन्, सम्भावना पनि उत्तिकै बलिया छन् । ई गभर्नेन्समार्फत सेवा प्रवाहलाई छिटो र पारदर्शी बनाउन सकिन्छ । प्रविधिको प्रयोगले प्रशासनिक दक्षता बढाउन सकिन्छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा पनि सहयोग पुग्छ । सार्वजनिक खरिद प्रणालीमा सुधार, ठेक्का प्रक्रियामा पारदर्शिता र निगरानी संयन्त्रको सुदृढीकरणले ठोस परिणाम दिन सक्छ ।

त्यस्तै युवाको सक्रिय सहभागिता अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना हो । नेपालको जनसङ्ख्यामा युवाको ठुलो हिस्सा छ र उनीहरू परिवर्तनका मुख्य वाहक हुन् । यदि उनीहरूलाई नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा सहभागी गराउन सकियो भने राज्य सञ्चालनमा नयाँ ऊर्जा आउन सक्छ । अहिलेको पुस्ता परम्परागत सोचभन्दा फरक छ, उनीहरू परिणाममुखी, पारदर्शी र उत्तरदायी शासन चाहन्छन् ।

यससँगै अर्को महत्वपूर्ण परिवर्तन सामाजिक चेतनामा पनि देखिएको छ । मतदाता क्रमशः जात, धर्म र परम्परागत दलगत पहिचानभन्दा माथि उठ्न थालेका छन् । यो लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक सङ्केत हो । यदि यो प्रवृत्ति बलियो हुँदै गयो भने नेपालको राजनीति दीर्घकालीन रूपमा रूपान्तरण हुन सक्छ तर यी सबै सम्भावना केवल नारा बनेर बस्ने कि व्यवहारमा रूपान्तरण हुने भन्ने कुरा नेतृत्वको स्पष्ट योजना र कार्यान्वयन क्षमतामा निर्भर गर्छ । बालेनको लोकप्रियता एउटा प्रारम्भ मात्र हो, वास्तविक परीक्षा त त्यसलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा हुन्छ ।

‘बालेन सरकार’ को प्रतीक्षा केवल एक व्यक्तिका लागि होइन, यो एउटा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजी हो । जनताले अब केवल सरकार परिवर्तन होइन, शासन प्रणाली परिवर्तन चाहेका छन् । यदि यो अपेक्षा पूरा गर्न सकियो भने नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासको नयाँ अध्याय बन्न सक्छ तर यदि यो प्रयास पनि व्यक्तिकेन्द्रित लोकप्रियतामै सीमित रह्यो भने जनताको अर्को आशा पनि निराशामा परिणत हुने छ । इतिहासले देखाइसकेको छ– नेतृत्व परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन, संरचना र संस्कार परिवर्तन आवश्यक हुन्छ । यदि पुरानै संरचनाभित्र नयाँ अनुहार मात्र राखियो भने परिणाम पनि पुरानै आउँछ ।

अन्ततः प्रश्न बालेन एक्लैको होइन । प्रश्न नेपाली समाजको हो । के हामी साँच्चिकै परिवर्तनका लागि तयार छौँ ? के हामी संस्थागत सुधार, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई स्वीकार गर्न तयार छौँ ? कि हामी फेरि अर्को प्रतीक्षाको चक्रमा घुम्न अभ्यस्त भइसकेका छौँ ? यसर्थ परिवर्तन केवल नेतृत्वबाट मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि नागरिक सचेतना, संस्थागत मजबुती र सामाजिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ । यदि यी सबै पक्षबिच समन्वय हुन सक्यो भने ‘बालेन सरकार’ केवल एउटा राजनीतिक नारा होइन, नयाँ युगको सुरुवात बन्न सक्छ ।