आशाको दियो

नेतृत्व लिएको ७२ घण्टा नबित्दै वालेन्द्र (बालेन) शाह नेतृत्व सरकारले २०४८ सालदेखि सार्वजनिक पदधारण गरेका नेता तथा उच्चपदस्थ कर्मचारीको सम्पत्ति छानबिन गर्ने समाचार सुनेपछि मनमा एक किसिमको आशा पलायो । हाम्रो शासनप्रणालीमा इमानदारी योग्यता होइन, अवरोध बन्दै आएको छ । नझुक्ने व्यक्ति ‘अनुकूल’ हुँदैन । सत्य बोल्नेले मूल्य चुकाउनु परेको छ ।

हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ ‘अवसर’ छोड्नु मूर्खता मानिन्छ । हरेक अवसर स्वीकार गर्नु पर्छ भन्ने हुँदैन । केही अवसरले मानिसलाई माथि होइन, भित्रबाट तल झार्छ । जुन चिज आफूले कमाएको होइन, त्यो बोझ बन्न सक्छ । भ्रष्टाचार पनि यस्तै गरी सुरु हुन्छ । सानो लाभ, सानो सुविधा, सानो सम्झौता । भ्रष्टाचारलाई हामी प्रायः ठुलो काण्डका रूपमा हेर्छौं तर त्यो एउटा सानो लोभबाट सुरु हुन्छ । जब हामी सही र सजिलोबिच सजिलो रोज्छौँ ।

जब एक कर्मचारीले ‘यो त सामान्य कुरा हो’ भनेर घुस लिन्छ, त्यहीँबाट प्रणालीको पतन सुरु हुन्छ । जब एक नागरिकले ‘छिटो काम होस्’ भनेर पैसा दिन्छ, त्यहीँबाट अन्यायलाई शक्ति मिल्छ । भ्रष्टाचार केवल आर्थिक लेनदेन होइन, यो नैतिक सम्झौता हो । यो त्यस्तो सम्झौता हो, जसमा हामी आफ्नो आत्मालाई तराजु बनाउँछौँ ।

भ्रष्टाचार संस्कृतका दुई शब्द ‘भ्रष्ट’ र ‘आचार’ मिलेर बनेको शब्द हो । भ्रष्टको अर्थ ‘गिरेको’ भन्ने हुन्छ भने आचारको अर्थ आचरण अर्थात् भ्रष्टाचार भन्नाले गिरेको आचरण भन्ने हुन्छ । नेपाल मात्र होइन, संसारका धेरै देशलाई सत्ता र शक्तिको नजिक पुगेका मानिसको भ्रष्ट आचरणले आजित बनाएको छ । राजनीति तथा कर्मचारीतन्त्रमा व्याप्त भ्रष्टाचारका कारण मानिस सडकमा उत्रेका छन् र धेरै सरकार गिरेका छन् ।

भ्रष्टाचार सानो ‘उपहार’ बाट सुरु भएर विशाल ‘प्रणालीगत विकृति’ मा रूपान्तरित हुन्छ । जब कुनै कर्मचारीले आफ्नो जिम्मेवारीबाहिर गएर व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ, त्यो क्षणबाटै राज्य कमजोर हुन थाल्छ । 

भ्रष्टाचार कुनै देश, भाषा वा संस्कृतिमा सीमित छैन । यो मानव स्वभावको अँध्यारो पक्ष हो, जुन शक्ति पाउँदा अझ प्रबल हुन्छ । विक्रम संवत् २०२० को दशकमा राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनको प्रशासनउपर लागेको वाटरगेट काण्डले संसार हल्लायो । विपक्षी पार्टीको मुख्यालयमा जासुसी गर्न लगाइएको घटना सार्वजनिक भएपछि सत्य लुकाउन गरिएको प्रयासले स्थिति झन् बिग्रियो । अन्ततः राष्ट्रपति निक्सनले पदबाट राजीनामा दिनु प¥यो । यो घटनाले देखायो– लोकतन्त्रमा यदि नैतिकता भएन भने सबैभन्दा शक्तिशाली पद पनि ढल्न सक्छ ।

आजभन्दा दस वर्षअघि ब्राजिलमा सरकारी तेल कम्पनी पेट्रोब्राससँग जोडिएको विशाल भ्रष्टाचार काण्डले त्यहाँको राजनीतिलाई नै तरङ्गित बनाइदियो । राष्ट्रपति डिल्मा रुसेफविरुद्ध महाभियोग लाग्यो र उनी पदच्यूत हुनुप¥यो । यस काण्डले के देखाउँछ भने जब ठुला परियोजनामा घोटाला हुन्छ, त्यसको असर केवल अर्थतन्त्रमा मात्र होइन, लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा पनि पर्छ । ब्राजिलमा राष्ट्रपति रुसेफविरुद्ध महाभियोग लागेको एक वर्ष पनि नपुग्दै दक्षिण कोरियाकी राष्ट्रपति पार्क गेयुङ–हाईको आर्थिक घोटाला बाहिर आएपछि लाखौँ मानिस सडकमा उत्रिए । अन्ततः उनले पदमुक्त हुनु मात्रै परेन कि जेलसमेत बस्नुप¥यो । यी उदाहरणले देखाउँछ, जनता सचेत भएपछि शक्तिशाली नेतृत्व पनि जवाफदेही बन्न बाध्य हुन्छन् ।

अफ्रिकामा ट्युनिसियाबाट सुरु भएको आन्दोलनले मिश्र, लिबिया, यमनलगायत देशमा सरकार ढाल्यो । बेरोजगारी, दमन र भ्रष्टाचारको मिश्रणले जनता विद्रोहमा उत्रिए । इजिप्टमा होस्नी मुबारक जस्ता लामो समयदेखि सत्तामा रहेका शासकसमेत सत्ता छोड्न बाध्य भए । भारतमा पनि विभिन्न समयमा भएका घोटालाले सरकारमाथि ठुलो दबाब सिर्जना गरेको छ । अन्ना हजारेको नेतृत्वमा भएको आन्दोलनले दक्षिण एसियामै भ्रष्टाचारविरुद्ध जनचेतना बढायो ।

भ्रष्टाचार केवल लोभको परिणाम होइन, यो संरचनात्मक कमजोरीको पनि परिणाम हो । जब दण्डहीनताले प्रश्रय पाउँछ र गलत काम गर्दा सजाय हुँदैन, त्यो संस्कृतिमा परिणत हुन्छ । राजनीतिक हस्तक्षेपले संरक्षण पाएपछि योग्य नेता तथा कर्मचारी राष्ट्रले समयमा चाहेको योगदान दिन नपाएर पछाडि पर्छन् । भ्रष्टाचार सानो कुरा हो भन्ने सोचले ठुलो भ्रष्टाचारलाई आश्रय दिन्छ । पारदर्शिता अभाव भएपछि भ्रष्टाचारले मौलाउने मौका पाउँछ ।

नेपाललाई भ्रष्टाचारले गाँज्दै आएको छ । अझ डरलाग्दो कुरा के हो भने यसले ‘सामान्य’ रूप लिइसकेको छ । ठेक्कापट्टामा अनियमितता, कर्मचारी सरुवामा राजनीतिक दबाब, सार्वजनिक सेवामा घुस आदि जस्ता घटनाले नागरिकको विश्वास कमजोर बनाउँछ । जब नागरिकले राज्यप्रति विश्वास गुमाउँछ, लोकतन्त्र केवल ‘कागजी’ संरचना मात्र बन्छ ।

भ्रष्टाचार नियन्त्रण केवल कडा कानुनले मात्र सम्भव छैन । यसका लागि सानैदेखि नैतिक शिक्षाको पनि आवश्यकता हुन्छ । पारदर्शिता, जनचेतनाको महत्वबारे त भन्नु नपर्ला । भ्रष्टाचार आर्थिक अपराध मात्र होइन, यो नैतिक पतनको अवस्था हो । जब समाजले गलतलाई सहन थाल्छ, त्यो समाज आफैँ कमजोर बन्दै जान्छ । बालेन सरकारको निर्णयले नेपाल अझै पनि भ्रष्टाचारमुक्त समाज बन्न सक्छ भन्ने आशाको सञ्चार गराएको छ तर प्रश्न जीवित छ, हामीले कुन बाटो रोज्ने ? गिरेको आचरणको कि उठेको चरित्रको ? यो समाजको आत्मासँग जोडिएको प्रश्न हो । हामी कस्तो राष्ट्र बनाउँदै छौँ ? हामी कस्तो राष्ट्र बन्न सक्छौँ ? हाम्रो आचरण कस्तो हुँदै छ ? हामी कतिन्जेल गिरेको आचरण देखेर पनि मौन बस्न सक्छौँ ? भन्ने कुरा महŒवपूर्ण हुन्छ ।