नेपाल आज एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ । दशकौँसम्मको राजनीतिक अस्थिरता, सशस्त्र द्वन्द्व, संरचनागत परिवर्तन, प्राकृतिक विपत् र आर्थिक असमानताले देशको विकास यात्रालाई पटक पटक अवरुद्ध बनाएको छ । यी सबै चुनौतीबिच नेपालसँग आज आफ्नो विकासको दिशा, प्राथमिकता र आधार पुनः निर्धारण गर्ने एउटा ऐतिहासिक अवसर पनि छ ।
विकासलाई अझै पनि सडक, पुल, भवन, जलविद्युत् र अङ्कगणितीय आर्थिक वृद्धिसँग मात्र जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बलियो छ । यस्ता भौतिक पूर्वाधार निश्चय नै आवश्यक छन् तर ती आफैँमा विकासको अन्तिम लक्ष्य होइनन् । जबसम्म विकासले मानिसको जीवनस्तर, आत्मनिर्भरता, स्वास्थ्य, ज्ञान र गरिमालाई बलियो बनाउँदैन, तबसम्म त्यो विकास टिकाउ हुँदैन ।
नेपाल एउटा यस्तो ऐतिहासिक मोडमा जहाँ विकासको परिभाषा र यसको प्राप्तिको मार्ग पुनर्परिभाषित हुँदै छ । देशमा बारम्बार भइरहेको राजनीतिक उथलपुथल, प्राकृतिक प्रकोप र आर्थिक असमानताले गर्दा यो राष्ट्र बारम्बार अन्योल र अनिश्चितताको सामना गर्दै आएको छ तर वर्तमान समयमा नेपालले आफ्नो विकास यात्राका लागि एउटा ठोस, टिकाउ र समावेशी आधार खोज्नुपर्ने आवश्यकता छ । यो आधार केवल भौतिक पूर्वाधार वा अल्पकालीन आर्थिक वृद्धिमा मात्र आधारित हुन सक्दैन । यसको सट्टामा यसले राष्ट्रको आधार र संरचनालाई सधैँका लागि बलियो बनाउनु पर्छ । गुणस्तरीय शिक्षा, व्यावसायिक कृषि र स्वस्थ जनशक्ति त्यस्तो आधारको तीन बलियो स्तम्भ हुन् । यी तीन वटै स्तम्भ जसरी मानवपुँजी, आर्थिक स्वावलम्बन र सामाजिक सुरक्षाको आधार हुन्, त्यसै गरी यिनको रक्षक र प्रवर्धकका रूपमा शिक्षक र कृषकको सम्मान पनि अत्यन्त नै महìवपूर्ण छन् । नेपालको वर्तमान र भविष्यको विकासका लागि यी आधारभूत स्तम्भहरूको विस्तृत विश्लेषण, चुनौती र सम्भावनालाई केन्द्रमा राखेर अगाडि बढ्नु दिगो विकासको आधार हो ।
गुणस्तरीय शिक्षा – भविष्यको आधार
शिक्षा कुनै पनि समाजको प्रगतिको आधारस्तम्भ हो तर नेपालमा शिक्षाको अवस्था गुणस्तरको कमी, पहुँचको असमानता र व्यावहारिकताको अभावले ग्रस्त छ । गुणस्तरीय शिक्षा भनेको केवल साक्षरता वा परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु मात्र होइन । यो एउटा यस्तो प्रक्रिया हो, जसले व्यक्तिमा जिज्ञासा, विवेक, रचनात्मकता, नैतिक मूल्य र समस्या समाधानको क्षमता विकसित गर्दछ । नेपालमा पछिल्ला दशकमा विद्यालय र विश्वविद्यालयको सङ्ख्या बढेको छ । भर्नादर पनि सुधारिएको छ तर यसले शिक्षाको गुणस्तर सुनिश्चित गरेको छैन । आज शिक्षा प्रणाली गम्भीर गुणस्तर सङ्कटबाट गुज्रिरहेको छ ।
नेपालको सार्वजनिक शिक्षा क्षेत्रले गुणस्तर, पहुँच र सान्दर्भिकतामा गम्भीर चुनौती भोगिरहेको छ । धेरै विद्यालयमा पर्याप्त भौतिक पूर्वाधार, पुस्तकालय, प्रयोगशाला, दक्ष शिक्षक र शैक्षिक सामग्रीको अभाव छ । परम्परागत रटन्ते शिक्षण पद्धतिले विद्यार्थीको सिर्जनात्मक तथा विश्लेषणात्मक क्षमता विकास हुन सकेको छैन । ग्रामीण तथा विपन्न समुदायका बालबालिकाको शिक्षामा पहुँच अझै सीमित छ, जसले सामाजिक असमानता बढाइरहेको छ । पाठ्यक्रम र रोजगार बजारबिच तालमेल नहुँदा बेरोजगारी बढ्दो छ र प्रतिभाशाली युवा विदेश पलायन भइरहेका छन् । त्यसैले शिक्षाको गुणस्तर सुधार, समान पहुँच सुनिश्चित र रोजगारमुखी पाठ्यक्रम विकासका लागि पर्याप्त लगानी, नीतिगत सुधार र सरोकारवालाबिच प्रभावकारी समन्वय अत्यावश्यक छ ।
गुणस्तरीय शिक्षाका रणनीति
शिक्षक शिक्षा प्रणालीका आधारस्तम्भ र समाजका मार्गदर्शक हुन् । त्यसैले शैक्षिक सुधार शिक्षकको पेसागत मर्यादा, उचित पारिश्रमिक, निरन्तर पेसागत विकास र सामाजिक सम्मानसँग जोडिनु पर्छ । सम्मानित शिक्षकले मात्र जिम्मेवार र सक्षम नागरिक तयार गर्न सक्छन् । साथै पाठ्यक्रमलाई रटन्ते प्रणालीबाट मुक्त गरी सिपमूलक, नवाचार र प्रविधिमैत्री बनाउनु आवश्यक छ । कम्प्युटर शिक्षा, उद्यमशीलता, वित्तीय साक्षरता र स्थानीय ज्ञानलाई समेटेर डिजिटल पहुँच विस्तार गर्नु पर्छ । माध्यमिक तहदेखि नै व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिँदा विद्यार्थीको सिप विकास हुन्छ र शिक्षा प्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी तथा उत्पादनसँग जोडिन्छ, जसले देशको दिगो विकास र समृद्ध भविष्य निर्माणमा सहयोग पु¥याउँछ ।
आर्थिक स्वावलम्बनको आधार
नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने कृषि क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनमा महìवपूर्ण योगदान पु¥याउँदै ठुलो जनसङ्ख्यालाई रोजगारी दिएको छ तर आज पनि परम्परागत खेती प्रणाली, कम उत्पादकत्व, सिँचाइको अभाव र आधुनिक प्रविधिको सीमित प्रयोगका कारण कृषि अपेक्षित रूपमा विकास हुन सकेको छैन । बजार पहुँचको कमी र बिचौलियाको प्रभावले किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन् । फलस्वरूप देशमै उत्पादन गर्न सकिने खाद्यान्न र तरकारीसमेत आयात गर्नुपर्दा व्यापार घाटा बढिरहेको छ । साथै सामाजिक सोचका कारण युवापुस्ता कृषिप्रति आकर्षित हुन नसक्दा जनशक्तिको अभाव देखिएको छ । व्यावसायिक कृषिको विकासका लागि आधुनिक प्रविधि, उन्नत बिउ, जैविक मल, सिँचाइ र ग्रिनहाउस जस्ता प्रणालीको प्रयोग आवश्यक छ । सहकारीमार्फत बजारसँग जोड्ने, भण्डारण र प्रशोधन सुधार गर्ने तथा अलैँची, अदुवा, कफी जस्ता उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवर्धन गर्न सके कृषि क्षेत्र सुदृढ हुँदै खाद्य सुरक्षा, रोजगारी र राष्ट्रिय समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने कृषि क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनमा उल्लेखनीय योगदान दिँदै ठुलो जनसङ्ख्यालाई रोजगारी प्रदान गरेको छ तर परम्परागत खेती प्रणाली, कम उत्पादकत्व, सिँचाइको अभाव तथा आधुनिक प्रविधिको सीमित प्रयोगका कारण कृषि क्षेत्र अपेक्षित रूपमा विकास हुन सकेको छैन । बजार पहुँचको कमी र बिचौलियाको प्रभावले किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउन कठिन भइरहेको छ, जसका कारण देशमै उत्पादन गर्न सकिने खाद्यान्न र तरकारीसमेत आयात गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भई व्यापार घाटा बढिरहेको छ । साथै सामाजिक धारणा र अवसरको अभावका कारण युवापुस्ता कृषिप्रति आकर्षित हुन नसक्दा जनशक्ति पनि घट्दै गएको छ । यसलाई सुधार्न आधुनिक प्रविधि, उन्नत बिउ, जैविक मल, सिँचाइ, ग्रिनहाउस खेती तथा सहकारीमार्फत बजार पहुँच विस्तार गर्न आवश्यक छ । साथै अलैँची, अदुवा र कफी जस्ता उत्पादनको अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रवर्धन गर्न सके कृषि क्षेत्रले खाद्य सुरक्षा, रोजगारी र राष्ट्रिय समृद्धिमा महìवपूर्ण योगदान दिन सक्छ ।
राष्ट्रनिर्माणमा शिक्षक
शिक्षकहरू कुनै पनि राष्ट्रको भविष्यका वास्तविक शिल्पकार हुन् । उनीहरूले आगामी पुस्ताका नागरिक, नेता, वैज्ञानिक, कलाकार र उद्यमीलाई आकार दिने महìवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् । कक्षाकोठामा बाँडिएको ज्ञान, सिकाइएका मूल्य मान्यता र दिइएको मार्गदर्शनले सिङ्गो पुस्ताको सोच, चरित्र र जीवनदृष्टिलाई प्रभावित गर्छ । त्यसैले शिक्षक केवल ज्ञान दिने व्यक्ति मात्र नभई राष्ट्रनिर्माणका मेरुदण्ड हुन् तर विडम्बना के छ भने नेपालमा विशेष गरी सरकारी विद्यालयका शिक्षकले अपेक्षित सम्मान, आर्थिक प्रतिफल र काम गर्ने उपयुक्त वातावरण पाउन सकेका छैनन् । यसले गर्दा धेरै प्रतिभाशाली युवा शिक्षण पेसातर्फ आकर्षित हुन सकेका छैनन् र कार्यरत शिक्षकहरूको उत्साह पनि घट्दै गएको छ ।
यस अवस्थालाई सुधार्न शिक्षकलाई वास्तविक अर्थमा ‘राष्ट्रनिर्माता’ को सम्मान दिन आवश्यक छ । उच्चस्तरीय तालिम, स्पष्ट करियरमार्ग, सुरक्षित कार्यवातावरण र सम्मानजनक पारिश्रमिक सुनिश्चित गरिनु पर्छ । जब शिक्षक बन्नु समाजमा गौरवको विषय बन्छ, तब मात्र शिक्षा प्रणाली बलियो भई राष्ट्रको उज्ज्वल भविष्य सुनिश्चित हुन सक्छ ।
कृषकको सम्मान
कृषकहरू हाम्रो समाजका वास्तविक अन्नदाता हुन्, जसले आफ्नो कठोर परिश्रम र प्रकृतिसँगको सङ्घर्षबाट हाम्रो थालीमा खाना पु¥याउँछन् । उनीहरूको श्रम र योगदानले नै समाजको अस्तित्व र सभ्यता टिकेको छ । खेतीपाती केवल एक पेसा होइन, यो जीवन रक्षाको आधार हो तर यति ठुलो योगदान भए पनि कृषकले समाजमा अपेक्षित सम्मान, उचित आम्दानी र सामाजिक–आर्थिक सुरक्षा पाउन सकेका छैनन् । यसको परिणामस्वरूप युवापुस्तामा कृषि पेसाप्रति आकर्षण घट्दै गएको छ ।
कृषकको सम्मान सुनिश्चित गर्न उनीहरूको जीवनस्तर सुधार आवश्यक छ । उन्नत कृषि प्रविधि, आधुनिक उपकरण, सहज बजार पहुँच, कृषि बिमा र उचित मूल्यको व्यवस्था गर्नु पर्छ । सरकारी नीति कृषकमैत्री हुनु पर्छ र सफल कृषकलाई राष्ट्रियस्तरमा सम्मानित गरिनु पर्छ । विद्यालयदेखि नै कृषि पेसाप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्नु पर्छ । जब समाजले कृषकलाई राष्ट्रिय नायकका रूपमा सम्मान गर्ने छ, तब मात्र कृषि क्षेत्रको वास्तविक विकास सम्भव हुने छ ।
शिक्षा, कृषि र स्वास्थ्यको अन्तरसम्बन्ध
नेपालको समग्र र दिगो विकासका लागि शिक्षा, कृषि र स्वास्थ्यलाई एउटै सूत्रमा गाँसेर हेर्ने एकीकृत दृष्टिकोण अत्यन्त आवश्यक छ । गुणस्तरीय शिक्षाले दक्ष, सचेत र जिम्मेवार मानवपुँजी तयार गर्छ, जसले देशको विकासको आधार निर्माण गर्छ । त्यस्तै व्यावसायिक र आधुनिक कृषिले आर्थिक स्वावलम्बन, रोजगारी सिर्जना र खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चित गर्छ । यी दुवै क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाइराख्न स्वस्थ जनशक्ति अपरिहार्य हुन्छ ।
यी तीन क्षेत्र एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । शिक्षित कृषकले मात्र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, उत्पादन व्यवस्थापन र बजार पहुँचलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्, जसले कृषि क्षेत्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउन मद्दत गर्छ । अर्कोतर्फ स्थानीय रूपमा उत्पादन हुने पौष्टिक र अर्गानिक खाद्यले स्वस्थ समाज निर्माणमा महìवपूर्ण भूमिका खेल्छ । स्वास्थ्य र शिक्षाबिच पनि बलियो सम्बन्ध छ । स्वस्थ बालबालिका र युवाले मात्र विद्यालय वा विश्वविद्यालयमा राम्रो सिकाइ हासिल गर्न सक्छन् । साथै शिक्षाले नागरिकलाई सरसफाइ, पोषण र रोग निवारणबारे सचेत बनाउँछ ।
यसैले नेपालको समृद्ध भविष्यका लागि शिक्षा, कृषि र स्वास्थ्यलाई अलग अलग नभई परिपूरक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नु पर्छ । सरकारी नीति, निजी क्षेत्रको लगानी र सामुदायिक सहभागिताले यी तिनै क्षेत्रमा समान प्राथमिकता दिएर काम गर्न सकेमा मात्र स्वावलम्बी, समृद्ध र स्वस्थ नेपालको आधार निर्माण सम्भव हुने छ ।
