काठमाडौँको मध्यभागमा अवस्थित खुलामञ्च चिटिक्क परेको छ । मैदानमा हरियो दुबो, मञ्च सप्तरङ्गी कलरले सजिएको छ भने चारैतिर आकर्षक पैदलमार्ग बनाइएको छ । खुलापनको प्रतीक अर्थात् अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सङ्गमस्थल खुलामञ्च सुन्दर र आकर्षक देखिए पनि ‘बन्द’ छ ।
फागुन २१ गतेलाई निर्धारित प्रतिनिधि सभा निर्वाचनका कारण यतिबेला देश चुनावमय भएको छ । विभिन्न राजनीतिक पार्टीका उम्मेदवार, नेता तथा कार्यकर्ता चुनावी एजेन्डासहितको घोषणापत्र बोकेर मतदाताको मन जित्न घरदैलो, चोक, चौतारा धाइरहेका छन् ।
यता खुलामञ्च भने सर्वसाधारणका लागि खुला हुन नसक्दा वक्ता र श्रोताको प्रतीक्षा गरिरहेको आभास हुन्छ । काठमाडौँ महानगरपालिका–२८ का वडाध्यक्ष भाइराम खड्गी भन्छन्, “यतिबेला खुलामञ्च अधिकतम उपयोग हुनुपर्ने हो त्यसो हुन सकिरहेको छैन । निर्माण कार्य सम्पन्न भइसकेकाले अब छिटै खुल्छ होला ।”
स्वतन्त्र रूपले विचार राख्ने ठाउँ नै बन्द हुँदा राजनीतिक दलहरूले निर्वाचनसम्बन्धी औपचारिक कार्यक्रम सडक, चोक, पार्टी प्यालेस, होटेल र पार्टी कार्यालयमा गर्दै आएका छन् । आर्थिक वर्ष २०७५/७६ देखि बन्द अवस्थामा रहेको खुलामञ्च खुला गर्ने कुराको अझै टुङ्गो लाग्न सकेको छैन ।
करिब चार वर्षअघि आकासे पानी रिचार्ज गर्ने रिभर्स बोरिङसहित भूमिगत पार्किङ स्थल बनाउने प्रस्तावको विरोधमा स्वतन्त्र नागरिकले ‘अकुपाई खुलामञ्च’ अभियान चलाएपछि ४६ रोपनी एक दाममा फैलिएको खुलामञ्च मासिनबाट जोगिएको थियो ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाको सार्वजनिक निर्माण विभाग अन्तर्गत खेलकुद पूर्वाधार सुधार कार्यक्रमको करिब ९० लाख रुपियाँ लागतमा खुलामञ्च पुनः निर्माण सुरु गरिएको हो । मैदानमा प्राकृतिक दुबो रोपिएको छ भने वरिपरि चार मिटर चौडा पैदलमार्ग, व्यायाम, खेलकुद र विश्रामस्थल निर्माण गरिएका छन् ।
खुलामञ्च जनताको मञ्च भएकाले यसलाई सधैँ सबैका लागि खुला राख्नुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ । बर्सौंसम्म बन्द गरिँदा यसको महिमा, गरिमा र महत्वमा ह्रास आएको छ । बागबजारका दीपेन्द्र शाहीका अनुसार पञ्चायतका बेला बन्द नभएको खुलामञ्च गणतन्त्र आएपछि बन्दी बन्यो । झन्डै भू–माफियाको अतिक्रमणमा परिसकेको यो ठाउँ जोगाउन आन्दोलन नै गर्नु परेको थियो ।
सार्वजनिक सभा, समारोह हुँदा सबैले हेर्ने र सुन्न सक्ने खुला ठाउँ हो ‘खुलामञ्च’ । राजनीतिक चेतना र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको प्रतीक खुलामञ्चलाई राजनीतिक सम्पदामा समावेश गर्नुपर्ने आवाज उठ्ने गरेको पनि छ । कहीँकतै व्यक्त गर्न नसकिएका विचार, भावना, शब्द रचना र मनका कुरा खुलामञ्चबाट पोख्दा नागरिकमा सचेतना जागृत भई राज्य व्यवस्था नै परिवर्तन हुने गरेका उदाहरण धेरै छन् ।
२०३६ सालको जनमतसङ्ग्रहमा जननायक बिपी कोइरालाले यहीँ खुलामञ्चमा उभिएर प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापना र बहुदलीय व्यवस्थाको माग गरेका थिए । जानकारहरूका अनुसार सम्भवतः त्यहीबेलादेखि खुलामञ्च सबैपक्षले अभिव्यक्ति र विचार राख्ने मञ्चका रूपमा उपयोग हुन थालेको पाइन्छ । त्यसअघि २०१८ सालतिर पञ्चायती शासन व्यवस्था भएका बेला खुलामञ्च औपचारिक रूपमा प्रयोगमा आएको थियो ।
२०४६ सालको जनआन्दोलनका क्रममा खुलामञ्चबाट व्यक्त विचारका कारण प्रजातन्त्र पुनस्र्थापना भएको इतिहास ताजै छ । तत्कालीन सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंह नेतृत्वको सर्वदलीय आन्दोलनको साक्षी यहीँ खुलामञ्च हो । त्यति मात्र नभई खुलामञ्च जनताको आवाज वा माग राख्ने उपयुक्त थलो बन्ने गरेको छ । तत्कालीन नेकपा (माओवादी) विद्रोहलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउन खुलामञ्च अधिक प्रयोग भएको यथार्थ छर्लङ्गै छ ।
राणाकालदेखि प्रजातन्त्र स्थापनासम्म, पञ्चायतकालदेखि प्रजातन्त्र पुनस्र्थापना हुँदै गणतन्त्र नेपाल निर्माणसम्म आइपुग्दा सानाठूला आन्दोलनको उद्घोष गर्ने, शीर्ष नेता जन्माउने, राज्य व्यवस्था वा शासन प्रणाली नै परिवर्तनको उद्गमस्थल हो खुलामञ्च ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धर भन्छन्, “खुलामञ्च खोल्ने विषयमा छलफल हुँदै छ तर कहिले खोल्ने टुङ्गो लागेको छैन ।”
–देवबहादुर कुँवर
-original-thumb.jpg)
