काठमाडौँ, वैशाख २४ गते । नेपालको पत्रकारिताको पर्यायवाची बनिसकेको 'गोरखापत्र' ले आफ्नो गौरवशाली प्रकाशनको १२५ वर्ष पूरा गरी १२६ वर्षमा पाइला टेकेको छ। एउटा छापा माध्यमको रूपमा सुरु भएको यो यात्रा आज प्रविधिको उच्चतम विन्दु अर्थात् कृत्रिम बौद्धिकता (एआई)को युगसम्म आइपुग्नु नेपाली सञ्चार क्षेत्रका लागि एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हो।
जतिबेला राज्यस्तरका सूचना जनस्तरसम्म पुग्न पहाडजस्तै कठिन थियो र नागरिकहरू सूचनाको अभावमा अन्धकारपूर्ण जीवन बिताउन बाध्य थिए, त्यस्तो समयमा गोरखापत्रको जन्म भएको थियो । वि.सं. १९५८ वैशाख २४ गते सोमबारका दिन नेपाली आकाशमा एउटा यस्तो नक्षत्र उदायो, जसले नेपाली पत्रकारिताको जग मात्र बसालेन, आम नागरिकको चेतनाको ढोका समेत खोलिदियो।
सुरुमा साप्ताहिक रूपमा प्रकाशन थालिएको गोरखापत्रको यात्रा कठिन प्रसव वेदनापछिको जन्मजस्तै चुनौतीपूर्ण तर गर्विलो छ। १९९१ वैशाख ८ देखि साताको दुई पटक, त्यसपछि तीन पटक हुँदै २०१७ फागुन ७ गतेदेखि यो दैनिक रूपमा पाठकको हातहातमा पुग्न थालेको हो। इतिहासको रोचक पक्ष त के छ भने २०१९ सालको एक अवधिमा (कात्तिक २ देखि असोज २२ सम्म) गोरखापत्र बिहान र साँझ गरी दिनमा दुई पटकसम्म प्रकाशित भएको थियो।
परिवर्तनको साक्षी र पहरेदार
गोरखापत्र केवल कागजको पाना होइन, यो नेपालको सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनको जीवन्त साक्षी हो। राणा शासनको कठोर समयदेखि प्रजातन्त्रको उदय, निर्दलीय व्यवस्था, बहुदल र हालको सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा यसले आफूलाई केवल साक्षीमा मात्र सीमित राखेन, बरु एउटा सशक्त पहरेदारको रूपमा उभ्यायो।
१९९४ सालमा 'शारदा' मासिक पहिलो पत्रिकाको रूपमा दर्ता भयो, तर समाचार सङ्कलन र सम्प्रेषण (खबरकर्म)मा गोरखापत्र नै जेठो सावित भयो। यसको नामकरणमा पनि रोचक इतिहास छ। सुरुमा ‘गोर्खापत्र’ भनिए पनि १९८३ जेठ ४ देखि ‘गोरखापत्र’ लेखिन थालियो। ज्ञानेन्द्र शाहको शासनकालमा केही समय पुनः ‘गोर्खापत्र’ बनाइए पनि २०६३ वैशाख १८ देखि यसले आफ्नो स्थायी नाम 'गोरखापत्र' नै कायम गरेको छ।
नवीन प्रयोगको केन्द्र
नेपाली पत्रकारितामा नवीनता भित्र्याउने श्रेय गोरखापत्रलाई नै जान्छ । १९८४ वैशाख १३ गते पहिलो पटक सर्वसाधारण (सूर्यमती श्रेष्ठिनी)को फोटो छापेर नेपालमा फोटो पत्रकारिताको बीजारोपण गर्ने संस्था यही हो। सोही ऐतिहासिक दिनको सम्झनामा आज राष्ट्रिय फोटो पत्रकारिता दिवस मनाइन्छ। बालकृष्ण सम पहिलो प्रधानसम्पादक रहेको यस संस्थाले २००० सालदेखि व्यवस्थित रूपमा ‘समाचारदाता’ राख्ने परम्परा सुरु गरेको थियो।
प्रविधितर्फ, जङ्गबहादुर राणाले बेलायतबाट ल्याएको ‘गिद्देप्रेस’ बाट सुरु भएको छपाइ यात्रा २०३८ मा वेभ अफसेट र २०५९ असार १० देखि रङ्गीन कलेबरमा रूपान्तरण भयो। विश्व पत्रकारिताकै इतिहासमा एउटै पत्रिकाले ४९ वटा राष्ट्र भाषामा समाचार सामग्री प्रकाशन गर्ने (नयाँ नेपाल पृष्ठ) अभ्यास गरेर गोरखापत्रले समावेशिताको अनुपम उदाहरण पेस गरेको छ।
सहप्रकाशन र डिजिटल फड्को
गोरखापत्र संस्थानले केवल एउटा पत्रिकामा मात्र आफूलाई सीमित राखेको छैन। यसका सहप्रकाशन- 'दी राइजिङ नेपाल' (अंग्रेजी संस्करण), 'मधुपर्क' (साहित्यिक), 'युवामञ्च' र बालबालिकाको प्रिय 'मुना'ले हरेक उमेर समूहका पाठकको मन जितेका छन् । २०५३ फागुन १२ देखि अनलाइन संस्करण सुरु गरेर यसले विश्वभरका नेपालीलाई मातृभूमिसँग जोड्ने काम गरेको छ। पछिल्लो समय २०७६ सालमा विराटनगर र कोहलपुरबाट क्षेत्रीय प्रकाशन सुरु गरेर यसले आफ्नो पहुँचलाई विकेन्द्रीकरण गरेको छ।
'स्मार्ट गोरखापत्र' र एआईको भविष्य
गोरखापत्रले 'स्मार्ट गोरखापत्र' को अवधारणा अघि सारेको छ। एकीकृत कार्यालय व्यवस्थापन प्रणाली (जिआइओएमएस) र अत्याधुनिक अर्काइभ स्टुडियोको स्थापनाले ऐतिहासिक सामग्रीको संरक्षण र कार्यसम्पादनमा आधुनिकता ल्याएको छ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा त, २०८२ पुस ३ गते ‘गोरखापत्र डिस्कोर्स’ मार्फत राष्ट्रिय मुद्दामा बहसको नेतृत्व गर्नु र एआई (एआई) नीति पारित गरी कार्यान्वयनमा ल्याउनुले गोरखापत्र अब परम्परागत माध्यम मात्र नरहेको पुष्टि गर्दछ। १२५ वर्षको गौरवशाली इतिहास बोकेको गोरखापत्र आज सूचना प्रविधिको द्रुत गतिसँगै एआई युगमा समाहित भएको छ। 'गोरखापत्र एकेडेमी' को स्थापनाले अध्ययन र अनुसन्धानको नयाँ ढोका खोलेको छ।
एउटा शताब्दी लामो यात्राको अनुभव र आधुनिक प्रविधिको सामर्थ्यसहित गोरखापत्र आगामी दिनमा अझ नागरिकमैत्री, विश्वसनीय र प्रविधिमैत्री बन्ने सङ्कल्पमा अडिग देखिन्छ। यो यात्रामा साथ दिने पाठक, विज्ञापनदाता र शुभेच्छुकको भूमिका नै गोरखापत्रको असली ऊर्जा हो।
प्रस्तुत छ– गोरखापत्र १२६ वर्षको अवसरमा तयार गरिएको भिडियो सामग्री :
भिडियो : मनोजरत्न शाही र केशब गुरुङ
स्वराङ्कन : सपना थामी
शब्द रचना : नारद गौतम
