नेपालको मध्यपूर्वी तराईको पर्सादेखि पूर्वमा सप्तरीसम्मको आठ वटा जिल्लाको भौगोलिक क्षेत्र समेटर मधेश प्रदेश बनेको छ । यो क्षेत्रफलका हिसाबले नेपालकै सानो प्रदेश रहेको छ । कोशी प्रदेश, बागमती प्रदेश र भारतको सिमानासँग जोडिएको यो प्रदेश समतल भूभागले बनेको छ । यस प्रदेशको जनघनत्व भने अत्यधिक रहेको छ । यो प्रदेशमा मधेशी समुदायको बाहुल्यता छ ।
उद्योग, कृषि, पर्यटन र भन्सार राजस्वका लागि यो प्रदेश महत्वपूर्ण मानिन्छ । कृषि, मत्स्यपालन, फलफूल, पशुपालन र उद्योग क्षेत्रमा यस प्रदेशलाई समृद्ध बनाउने प्रशस्त सम्भावना छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, मानव विकास सूचकाङ्कमा धेरै पछाडि रहनुका साथै गरिबीको दर धेरै रहेको छ । अधिकार तथा पहिचानका लागि यो प्रदेशले धेरै पटक आन्दोलन पनि गरेको छ । जलविद्युत् आयोजना भने हालसम्म यहाँ बनेको छैन । वीरगन्ज, जनकपुर, लहान, जलेश्वर, मलङ्गवा, चन्द्रनिगाहपुर, गौर, राजविराज, बर्दीबास, जितपुर, निजगढ, मिचैया, गोलबजार यस प्रदेशका प्रमुख बजार हुन् ।
भौगालिक क्षेत्रका हिसाबले सबैभन्दा सानो प्रदेश जसको क्षेत्रफल ९,६६१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । मधेश प्रदेशमा करिब ६१ लाखभन्दा बढी मानिसको बसोबास रहेको छ । यस प्रदेशमा महानगरपालिका एक, उपमहानगरपालिका तीन, नगरपालिका ७३, गाउँपालिका ५९ सहित १३६ स्थानीय तह र १,२७१ वटा वडा रहेका छन् । कृषिक्षेत्र ६,६५० वर्गकिलोमिटर अर्थात् ६८ प्रतिशत र वनक्षेत्र २,६०० वर्गकिलोमिटर अर्थात् २७ प्रतिशत रहेको छ । नेपालको समग्र सूचकाङ्क हेर्दा स्वास्थ्य, शिक्षा र प्रतिव्यक्ति आयको अवस्था यहाँ निकै कमजोर छ । यस प्रदेशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा सबैभन्दा बढी कृषिक्षेत्रको योगदान रहेको छ । यो ४२ प्रतिशतभन्दा बढी छ । मत्स्यपालनमा सबैभन्दा बढी योगदान पनि यही प्रदेशको रहेको छ । बारा मत्स्य उत्पादन हबका रूपमा परिचित छ । यस प्रदेशमा बस्ने व्यक्तिको आय ५८५ अमेरिकी डलर रहेको छ ।
राजनीतिक नेतृत्वले आमनागरिकको सामाजिक न्याय र समतामूलक विकासको चाहना सुनिश्चित गर्न सकेको छैन । भ्रष्टाचार र अनियमित यो प्रदेशको सबैभन्दा ठुलो रोग बनेको छ । कुपोषण, बाल मृत्युदर न्यून साक्षरता, सरसफाइ तथा शुद्ध खानेपानीको अभाव नै विशेष गरेर मधेश प्रदेशको समस्याका रूपमा रहेको छ । छुवाछुत, बालविवाह, दाइजो प्रथा र महिला हिंसाले पनि यहाँ जरो गाडेको छ । यिनै कारणले यहाँ गरिबी निवारणका लागि चुनौती थपिदिएको छ । जानकी माता (सीता) को जन्मभूमि जनकपुर धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिकोणले प्रसिद्ध छ । राजा जनक, सलहेस, दिनाभद्री जस्ता वीर योद्धाको जन्मभूमि तथा कर्मभूमि यसै प्रदेशमा छ । छिन्नमस्ता भगवती, धनुषाधाम, जानकीमन्दिर, राममन्दिर, गढीमाई, जलेश्वरनाथ, कङ्कालिनी मन्दिर, पौराई ब्रह्मस्थान, नुनथर धार्मिक दृष्टिले आकर्षक पर्यटकीय स्थल हुन् भने अर्नाका लागि प्रसिद्ध क्षेत्र पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष पनि यसै प्रदेशमा रहेको छ ।
मधेश प्रदेशको सबैभन्दा ठुलो समस्या जातीय भेदभावलाई पनि लिन सकिन्छ । आजको २१ औँ शताब्दीमा पनि जातीय भेदभावले प्रश्रय पाउनु विडम्बना नै हो । दलित र गैरदलित बिचको भेदभावको खाडल ठुलो छ । भोजभतेर र कतिपय धार्मिक स्थल र सामाजिक कार्यमा यो देख्न सकिन्छ । जातीय भेदभाव आर्थिक तथा सामाजिक विकासको बाधक हो । कतिपय अवस्थामा दलित र गैरदलितबिच मात्र होइन, दलित दलित बिचमा पनि छुवाछुतको समस्या देखिन्छ । विशेष गरेर यस प्रदेशमा केही तल्लो जातिमा आर्थिक, सामाजिक र शैक्षिक अवस्था निकै नै कमजोर छ । उदाहरणका लागि मुसहर, डोम, चमार, सतारको आर्थिक र शैक्षिक अवस्थालाई लिन सकिन्छ । एक सर्वेक्षणले देखाए अनुसार उनीहरूको औसत आयु पनि कम छ । डोम जातिमा बाँसका सामग्री निर्माण गर्ने सिप भए पनि बढ्दो सहरीकरणका कारण उनीहरूको उत्पादनले बजार नपाएको अवस्था छ, जसले उनीहरूको आर्थिक अवस्थालाई झन् कमजोर बनाएको छ ।
मधेश प्रदेशमा रोजगारी र अध्ययनका लागि विदेश जाने क्रम पनि बढेको छ, जसले समाजमा युवाको कमी भएको छ । युवा बिदेसिनु भनेको विकासका लागि मानव संसाधनको कमी हुनु हो । सानै उमेरमा विदेश जाने, बिचमै अध्ययन छाड्नाले शैक्षिकस्तर पनि कमजोर भएको देखिन्छ । यसले परिवारको आर्थिक उन्नति भने गराएको छ । सामाजिक र आर्थिक हिसाबले यो क्षेत्रको अवस्था दारुण भए पनि समथर भूभाग धेरै जनसङ्ख्या, प्रशस्त खेतीयोग्य जमिन, मत्स्यपालन र देशकै सबैभन्दा बढी राजस्व उठ्ने भन्सार नाका रहनु यस प्रदेशको विशेषता हो ।
प्रशस्त खेतीयोग्य जमिन भएकाले उद्योगलाई चाहिने कच्चा पदार्थ यहाँ उत्पादन गर्न सकिन्छ । पशुपालन र माछापालनका लागि देशको केन्द्र नै बनाउन सकिन्छ । फलफूल उत्पादन पनि बढाउन सकिन्छ तर यी उत्पादन बढाउन युवालाई समयानुकूल प्रविधिको सिप तथा ज्ञान प्रदान गर्नु पर्छ । दक्ष जनशक्ति बढाउन सके यहाँको आर्थिक क्रियाकलाप बढ्छ । भारतसँगको खुला सीमानाका कारण यहाँ उत्पादित कृषि तथा अन्य वस्तु निकासी गर्न पनि सजिलो हुन्छ । उद्योगलाई चाहिने कच्चा पदार्थ कम लागतमै आयात गर्न सकिन्छ । नेपालकै सुक्खा बन्दरगाह वीरगन्जमा रहेकाले देशकै वैदेशिक व्यापार बढाउन पनि सहयोग पुग्छ । निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणका क्रममा रहेको छ । काठमाडौँ निजगढ द्रुतमार्ग बनेपछि देशको राजधानी आवतजावत गर्न पनि अझ सजिलो हुन्छ । सस्तो कामदारको उपलब्धता, हुलाकी राजमार्ग, पूर्वपश्चिम राजमार्गले यो प्रदेशको सम्भावनलाई अझ बढाइदिएको छ ।
परम्परागत कृषि प्रणाली, गुणस्तरीय स्वास्थ्यसेवामा कमी, गुणस्तरीय शिक्षा तथा प्राविधिक शिक्षाको अभाव, सरसफाइमा जनचेतनाको कमी, बेरोजगारी, रुढिवादी परम्परा, लैङ्गिक हिंसा, विकासनिर्माणको काममा ढिलासुस्ती तथा गुणस्तरहीन, भ्रष्टाचार तथा अनियमित, छुवाछुत र जातीय विभेद, महिलाको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक पहुँचमा कमी यस प्रदेशका चुनौतीका रूपमा रहेका छन् । नेपालको मानव सूचकाङ्कले देखाएको शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ र जलविद्युत्मा पछाडि परे पनि कृषि, मत्स्यपालन, उद्योग, कलकारखानाको निर्माणले यस प्रदेशलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ । सुशासनको कमीले विकास बजेट राम्ररी सदुपयोग हुन सकेको छैन । केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारले परिवेश अनुसार सुशासन कायम गर्न सके र विकासनिर्माणको गतिलाई अगाडि बढाउन सके मधेश प्रदेशलाई विकसित प्रदेश बनाउन सकिन्छ ।
