मानव जीवन, जसलाई हामी एउटा जुनी पनि भन्छौँ, वास्तवमा एउटा सीमित समयावधिमा खेलिने चेतनाको नाटक हो । जन्मदेखि मृत्युसम्मको यो यात्रा यति द्रुत गतिमा बित्छ कि हामी अक्सर आफैँलाई प्रश्न गर्न बाध्य हुन्छौँ, के मैले साँच्चै जीवनलाई बुझ्न सकेँ ? के मैले प्राथमिकता दिनुपर्ने कुरालाई प्राथमिकता
दिएँ ? दुर्भाग्यवश धेरै जसो मानिसको जुनीको अन्तिम उत्तरमौनतामा वा गहिरो पश्चात्तापमा आउँछ किनकि हामीले बुझ्नुपर्ने शाश्वत सत्यलाई बेवास्ता गर्दै, क्षणिक भ्रम र असत्यको पछि दौडँदै जीवनको महìवपूर्ण समय व्यतीत गरिसकेका हुन्छौँ । मानव अस्तित्वको यो यात्रा केवल सास फेर्नु र खाना खानुमा मात्र सीमित नभएर, हरेक क्षण चेतनाको विस्तार गर्ने एउटा अपूर्व अवसर हो तर हामी यसलाई सतही इच्छाको पूर्तिमा मात्रै केन्द्रित गरेर समाप्त गरिदिन्छौँ । जुनीको प्रारम्भिक जिज्ञासा र अन्तिम विमर्शबिचको यो छोटो अन्तराल नै हाम्रो सम्पूर्ण अस्तित्वको सार हो ।
हाम्रो अस्तित्वको सबैभन्दा ठुलो विरोधाभास नै सत्य र असत्यलाई छुट्याउन नसक्नुमा निहित छ । हामीले सामाजिक रूपमा स्थापित कतिपय असत्य कुरालाई नै जीवनको सत्य ठानेर आफ्नो सम्पूर्ण जुनीको ऊर्जा खर्च गर्छौं । यी असत्यहरू भौतिक सफलताका भ्रमित मानकबाट सुरु हुन्छन् । उदाहरणका लागि ‘सुखी जीवन’ लाई हामी ठुलो घर, महँगो गाडी र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने कृत्रिम ‘उत्कृष्टता’ मा सीमित गर्छौं । हामी अथक रूपमा यी भौतिक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न सङ्घर्ष गर्छौं किनकि समाजले हामीलाई यही नै एक मात्र स्वीकृत सत्य हो भनेर सिकाउँछ । मानिसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन कर्पोरेट सिँढी चढ्नमा, सम्पत्ति जम्मा गर्नमा वा शक्ति केन्द्रित गर्नमा बिताउँछ तर जब यी लक्ष्य प्राप्त हुन्छन् तब पनि भित्र गहिरो शून्यता महसुस हुन्छ । यो शून्यता त्यसैले आउँछ किनकि हामीले असत्यलाई नै जीवनको आधारभूत सत्य मान्ने गल्ती गरेका हुन्छौँ । यी सबै मानवनिर्मित संरचना हुन्, जुन समयको परीक्षणमा टिक्न सक्दैनन् र व्यक्तिपिच्छे यिनको परिभाषा फेरिन्छ । भौतिकवादको यो दौडमा हामी आफैँले बनाएको असत्यको पिँजडाभित्र कैद हुन्छौँ । हामी दौडिरहन्छौँ तर आफूले ठानेको गन्तव्यमा पुगेपछि मात्र थाहा पाउँछौँ कि यो बाटो त भ्रमले भरिएको रहेछ । यसको विपरीत जीवनका केही शाश्वत सत्य कुरालाई असत्य मानेर हामी बेवास्ता गर्छौं । जस्तै करुणाको शक्ति, निःस्वार्थ सेवाको महìव, प्रकृतिसँगको अटुट सम्बन्ध वा आफ्नो अन्तर्मनको शान्ति नै सबैभन्दा ठुलो धन हो भन्ने दार्शनिक तथ्य । यी सत्यलाई हाम्रो अहङ्कारले ‘कमजोर’ वा ‘अव्यावहारिक’ ठान्दै पन्छाइदिन्छ किनकि यिनीहरूले हाम्रो सानो, स्वार्थी ‘म’ को भ्रमलाई भत्काउन सक्छन् । एक व्यक्ति जो धनको पछि दौडिरहेको हुन्छ, उसले सायदै कसैलाई निःस्वार्थ रूपमा सहयोग गर्छ किनकि उसलाई लाग्छ कि त्याग र प्रेमको कुरा केवल काल्पनिक हो । जब जीवनको अन्तिम क्षण नजिकिन्छ तब उसलाई भौतिक सम्पत्तिले होइन, आफूले दिएको प्रेम र त्यसले अरूको जीवनमा पारेको सकारात्मक प्रभावले मात्र वास्तविक सन्तुष्टि दिन्छ भन्ने सत्यको बोध हुन थाल्छ । दुर्भाग्यवश यो बोधप्राप्ति धेरै ढिलो भइसकेको हुन्छ । यसरी जुनीको अधिकांश समय या त असत्यको भ्रममा परेर बित्छ या त जीवनलाई सार्थकता दिने सत्यलाई इन्कार गरेर ।
ज्ञान र बुझाइको क्षेत्रमा पनि हामी ठुलठुला भुल गर्छौं । मानव मस्तिष्कलाई जटिलतम समस्या समाधान गर्न, विश्वको रहस्य पत्ता लगाउन र आत्मज्ञान प्राप्त गर्न वरदानका रूपमा दिइएको छ । हाम्रो अधिकांश समय बुझ्नुपर्ने धेरै कुरा नबुझीकनै खेर जान्छ । हामीले बुझ्नुपर्ने खास कुरामा आफ्नो वास्तविक स्वभाव (म को हुँ ?), अरूसँगको हाम्रो नैतिक सम्बन्ध (धर्म र कर्तव्य) र यो सीमित जुनीको उद्देश्य पर्छन् । पूर्वीय दर्शन, विशेष गरी योग र वेदान्तले जुन आत्मविमर्शको मार्ग देखाएका छन्, त्यसलाई हामीमध्ये धेरैले ‘समयको बर्बादी’ ठान्छौँ । हामी गहन पुस्तक पढ्दैनौँ, ध्यान गर्दैनौँ र आफ्ना विचारको गहिराइमा पुग्ने प्रयास गर्दैनौँ । यी गहन प्रश्नलाई बेवास्ता गरेर, हामी दिनहुँको भागदौड, तुच्छ गफगाफ र क्षणिक मनोरञ्जनको उपभोगमा अल्झिन्छौँ । यसको ठिकविपरीत बुझ्नु नपर्ने कतिपय अनावश्यक कुरा बुझ्न खोजेर वा बुझेरै जीवनको महìवपूर्ण हिस्सा सकिन्छ । अरूको व्यक्तिगत जीवनको विवरण, सामाजिक प्रतिस्पर्धात्मक खेलका नियमहरू (जस्तै– सेयर बजारको उतारचढाव वा राजनीतिक दाउपेचको सतही विश्लेषण) वा क्षणिक फेसन र प्रवृत्तिका निरर्थक जटिलतामा हामी आफ्नो मानसिक ऊर्जा नष्ट गर्छौं । हाम्रो बुझाइको केन्द्रविन्दु बाहिरी संसारमा मात्रै रहन्छ जबकि बुझ्नुपर्ने संसार त आफैँभित्र छ । हामी विश्वभरिका समाचार र घटनाहरूको मिहिन जानकारी राख्छौँ तर आफ्नो मनभित्र उठिरहेका विचार र भावनाबारे पूर्णतः अनभिज्ञ रहन्छौँ । यो बुझाइको विरोधाभास नै हो जसले हामीलाई वास्तविक ज्ञान र विवेकबाट टाढा राख्छ । हामी जीवनको सानो विवरणमा यति धेरै अल्झिन्छौँ कि समग्र तस्बिर कहिल्यै देख्न सक्दैनौँ, जसका कारण हाम्रो जुनी केवल अनावश्यक जानकारी र मानसिक बोझको सङ्कलनमा सीमित हुन्छ ।
७०–७५ वर्षको एउटा जुनीको समयावधिलाई नजिकबाट नियाल्दा यो कसरी त्यत्तिकै जाने रहेछ भन्ने बोध हुन्छ । यो जुनी मुख्य तीन कालखण्डमा विभाजित छ, जसका आफ्नै विशेषता र सीमा छन्, जसले गर्दा कुनै पनि कालखण्डमा हामीले पूर्ण सचेतनासाथ जीवन जिउन पाउँदैनौँ । पहिलो, बाल्यकाल पूर्णतया आश्रितता र ज्ञानको अभावमा बित्छ । हामी अनुभव सङ्कलन गर्दैमा व्यस्त हुन्छौँ तर त्यसको गहिरो दार्शनिक अर्थ बुझ्दैनौँ । दोस्रो, युवाकाल ऊर्जा, महìवाकाङ्क्षा र कर्मको चरम अवस्था हो, जहाँ करिअर, सम्बन्ध र भौतिक सफलताको खोजीमा यति ठुलो दौडधुप हुन्छ कि आत्मचिन्तन गर्ने एक पल पनि फुर्सद हुँदैन । प्रतिस्पर्धा, कामको बोझ, पारिवारिक जिम्मेवारी र सामाजिक अपेक्षाको दबाबले गर्दा मन सधैँ बेचैन रहन्छ । यही दौडमा धेरै जसो असत्यलाई सत्य मान्ने गल्ती गरिन्छ । यो बेला मानिस आफ्नो जुनीको सर्वश्रेष्ठ ऊर्जा भौतिक लाभको लागि साट्छन् । तेस्रो, बुढेसकालमा आएर जब शरीर कमजोर हुन्छ र दौडधुप गर्ने क्षमता रहँदैन तब बल्ल विगतलाई फर्केर हेर्ने समय मिल्छ । त्यसबेला जीवनको वास्तविक र महìवपूर्ण कुरालाई बेवास्ता गरिएकोमा गहिरो पश्चात्ताप हुन्छ । शारीरिक रोग र मानसिक चिन्ताले गर्दा बाँकी रहेको समय पनि प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिँदैन । यो जुनीको अन्तिम पाठ हो, जहाँ अधिकांशले ‘जीवन यत्तिकै गयो’ भन्ने तितो अनुभूतिबाहेक अरू केही बाँकी नरहेको महसुस गर्छन् । जुनीका यी तीन कालखण्डका आआफ्नै माग र सीमाले गर्दा, वास्तविक र पूर्ण चेतनासाथ जीवन बाँच्ने समय निकै थोरै बाँकी रहन्छ ।
‘एउटा जुनी त्यत्तिकै जाने रहेछ’ भन्ने यो अनुभूति मानव अस्तित्वको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक प्रश्न हो । यसले अस्तित्ववादी दर्शनको ‘निरर्थकता’ लाई प्रतिविम्बित गर्छ । यदि ब्रह्माण्डमा हाम्रो जुनीको कुनै पूर्वनिर्धारित अर्थ छैन भने यसलाई सार्थकता दिनु हाम्रो आफ्नै व्यक्तिगत जिम्मेवारी हो तर जब हामी बाहिरी चिजमा जीवनको अर्थ खोज्छौँ तब जुनीको अन्त्यमा त्यसको परिणाम ‘शून्यता’ मात्र हुन्छ । हामीले आर्जन गरेका सबै उपाधि, सम्पत्ति र क्षणिक सुख अनित्य छन् । मृत्युको सामुन्ने यी सबै अर्थहीन हुन्छन् । यदि हामीले आफ्नो जुनीलाई कुनै गहिरो मानवीय वा आत्मिक उद्देश्यसँग जोड्न सकेनौँ भने यो केवल सास फेर्ने र शरीर धान्ने एउटा अनावश्यक घटनामा सीमित हुन्छ । हाम्रो जुनीलाई ‘त्यत्तिकै जाने’ दुर्भाग्यबाट बचाउनु नै बुद्धिको सबैभन्दा ठुलो प्रयोग हो । यसका लागि हामीले अनावश्यक कुरा बुझ्ने प्रयास त्यागेर जीवनका मौलिक सत्यलाई आत्मसात् गर्नु पर्छ । पूर्वीय दर्शनले यसलाई ‘मोक्ष’ वा निर्वाण’ को मार्ग भनेका छन्, जहाँ जीवनको उद्देश्य केवल ‘हुनु’ मा होइन, ‘जान्नु’ मा निहित हुन्छ । ज्ञानको खोजी, करुणाको अभ्यास र कर्मको निष्काम भाव नै त्यो सेतु हो, जसले जुनीको निरर्थकतालाई सार्थकतामा बदल्छ । जबसम्म आफ्ना सम्बन्धलाई प्रेम र क्षमाले सिँचाइ गर्दैनौँ, समाज र प्रकृतिप्रति आफ्नो दायित्व बुझ्दैनौँ तबसम्म हाम्रो जुनी केवल एउटा स्वार्थकेन्द्रित वृत्तमा घुमिरहन्छ ।
यो सीमित जुनी एक अमूल्य अवसर हो । यसलाई सत्य र असत्यबिचको द्वन्द्वमा अनावश्यक रूपमा व्यतीत गर्नुको सट्टा चेतनाको गहिराइ र विवेकको प्रकाशमा बाँच्नु पर्छ । जुनीलाई ‘त्यत्तिकै’ जान नदिनका लागि आफ्नो जीवनशैलीमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक छ । पहिलो, अनावश्यक बुझाइ र जानकारीको उपभोगबाट आफूलाई टाढा राख्नु पर्छ । दोस्रो, धन र पदको पछि दौडनुको साटो, चरित्र र आन्तरिक शान्तिको विकासमा ध्यान केन्द्रित गर्नु पर्छ । तेस्रो, हरेक दिनको कामलाई ध्यान र कृतज्ञताको अभ्यासमा बदल्नु पर्छ । जबसम्म हामी बाहिरी भ्रमबाट मुक्त भई आन्तरिक सत्यको खोजी गर्दैनौँ तबसम्म हाम्रो जुनी केवल समयको नदीमा बगेको एक सानो डुङ्गा जस्तै हुने छ, जसको कुनै गन्तव्य छैन र जसको अस्तित्व अन्त्यमा शून्यमा विलीन हुन्छ । यस जुनीको सार्थकता यसको लम्बाइमा होइन, यसलाई कति सचेतता, प्रेम र विवेकसाथ जिइयो भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ ।
यसर्थ हरेक व्यक्तिले यो प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु पर्छ : के म आफ्नो जुनीलाई केवल ‘त्यत्तिकै जाने’ मा सीमित बनाउँछु वा यसलाई सार्थकता र पूर्णताको एउटा अमर गाथा बनाउँछु ? हामीसँग समय अत्यन्तै कम छ र निर्णय हाम्रो हातमा छ । जुनीलाई सार्थक बनाउने यात्रा आजै, अहिले नै सुरु हुनु पर्छ ।
