पुष्कर भण्डारी
डडेल्धुरा, वैशाख २५ गते । जिल्लाको कूल भूभागको झण्डै ७५ प्रतिशत वनजङ्गलले ढाकेको डडेल्धुरामा अतिक्रमण बढ्दै गएको छ ।
मध्य पहाडी जिल्ला डडेल्धुरामा महाभारत पर्वतसँगै चुरे र नदी, खोला किनार बेसिन क्षेत्रहरू रहेका छन । सुदूरपश्चिमका सात पहाडी जिल्ला जोड्ने एक मात्रै मुख्य कैलाली–डडेल्धुरा जोड्ने महाकाली राजमार्ग डडेल्धुरामा करिब ५५ किमी पर्दछ ।
डिभिजन वन कार्यालयको तथ्याङ्क अनुसार वनजङ्गलसँगै यस राजमार्ग छेउछाउको जमिनमा अतिक्रमण बढेको छ । हाल पाँच मिटर चौडा कालोपत्रे रहेको यस राजमार्गको क्षेत्राघिकार दायाँ बाँया २५–२५ मिटर बनाई ५० मिटर फराकिलो बनाउने योजना छ ।
तर राजमार्ग क्षेत्रमा सडक र वनको जमिन अतिक्रमण गरी किनारमै पक्की घरहरू निर्माण गरिएका छन । जिल्ला प्रशासन कार्यालयको तथ्याङ्क अनुसार डडेल्धुराको कुल क्षेत्रफल एक लाख ५३ हजार ८०० हेक्टर क्षेत्रफल रहेको छ ।
यसमध्ये एक लाख १५ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा वन फैलिएको छ । डिभिजन वन कार्यालयको तथ्याङ्क अनुसार जिल्ला भरिमा हाल ३६३ दशमलब ३८ हेक्टर वनको जमिन अतिक्रमण भएको छ ।
आर्थिक वर्ष २०५५/०५६ यता मात्रै यो क्षेत्रफल अतिक्रमण भएको पाइएको डिभिजन वन कार्यालय डडेल्धुराका डिभिजनल वन अधिकृत भीमप्रसाद कडेलले जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार जिल्लामा हालसम्म अतिक्रमण गरिएको ४६ दशमलब ३२ हेक्टर क्षेत्रफल हटाइएको छ ।
आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ साल यता अतिक्रमण हटाउन सुरु गरिएको थियो । केही दिन अघि मात्रै डडेल्धुराको सिमाना गैराबजार देखि अनारखोली बजारसम्म अतिक्रमण गरिएको क्षेत्रको लागत सङ्कलन गरिएको छ ।
उहाँले भन्नुभयो, वन ऐनमा प्रष्ट रूपमा वनको जमिन उल्लेख गरिएको छ । वन बाहेक ऐलानी प्रति भन्ने उल्लेख गरिएको छैन । आवादी र वनको जमिन भनेर उल्लेख गरिएकाले ऐलानी र प्रति जमिनका सवालमा वन ऐनमा उल्लेख गरिएको छैन ।
वन ऐन अनुसार कोही कसैलाई जग्गा दर्ता गर्न मिल्दैन । व्यक्ति, संस्था एवं सडक क्षेत्राधिकारको जमिन छोडेर सबै वनको हुने उहाँले बताउनुभयो । महाकाली राजमार्ग छेउछाउ अतिक्रमण गरी बसेकाहरूको लागत सङ्कलन गरिए पनि सडक क्षेत्राधिकार के कति रहने भन्ने कित्ताकाट भई नसकेको उहाँले जानकारी दिनुभयो ।
२०३२ साल तिर महाभारत पर्वतको हगुल्टे, साहुखर्क भएर सडक खनिए पछि यस क्षेत्रमा अतिक्रमण बढ्दै गएको थियो । गैरा बजारमाथिका विभिन्न बजार, साहुखर्क, मेलखर्क, भातकाँडा, स्वाउने, भालुमारे, अनारखोली अहिले बजार बनिसकेका छन ।
सडक खनिने बेला तीन वटा घर (गोठ,खर्क) भएको साहुखर्कमा अहिले दर्जन बढी पसल, हाटेल र दुई दर्जन घरहरू बनाई स्थानीयले खेतीपाती गर्दै आइरहेको स्थानीय नारायण देउवाले बताउनुभयो । राजमार्ग छेउमा हाल पक्की घरसमेत निर्माण भइरहेका छन ।
महाभारत वनले ओगटेको क्षेत्र ५३ हजार हेक्टर हो । यसको ४२ हजार २ सय ८७ हेक्टरमा वन छ, बाँकीमा बस्ती विस्तार भएको वन विभागकै अध्ययनले देखाएको छ । एक दशकमा झन्डै १८ हजार हेक्टर क्षेत्रफल अतिक्रमण भएको अनुमान छ ।
यस्तै उर्वर भूमि क्षेत्र चुरेको भित्रिमधेशमा पहाडबाट बसाइसराइ गरी जाने क्रम बढेपछि जमित अतिक्रमण बढेको डिभिजन वन अधिकृत कडेलले बताउनुभयो ।
उहाँका अनुसार भित्रि मधेशको परशुराम नगरपालिका र आलिताल गाउँपालिका महाकाली नदी, रङ्गुन, पन्तुरा खोला लगायतका दर्जनौं खोलाका बेसिन क्षेत्र भएकाले अन्नबाली, तरकारी, फलफूलको राम्रो उत्पादन हुन्छ । खोला किनारमा सिँचाइ समेत गर्न सहज हुने भएकाले अघिकांश भूभाग अतिक्रमणमा परेको उहाँको भनाइ छ ।
उहाँका अनुसार मन्त्रालयको परिपत्र अनुसार अतिक्रमित भूमिको लागत सङ्कलन गरी जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पठाइएको छ । अतिक्रमित भूमि हटाउन प्रशासनले आवश्यक पहल थालेसँगै डिभिजन वन कार्यालयले पनि काम थाल्ने उहाँले बताउनुभयो ।
