विराटनगर महानगरमा कर संकलन चुनौती

शशिधर पराजुली
विराटनगर, वैशाख २१ गते । कोशी प्रदेशको राजधानी विराटनगर महानगरपालिकाको आन्तरिक आयको मुख्य स्रोत मानिएको घरबहाल तथा सम्पत्ति कर संकलनमा चुनौती देखिएको छ । सर्वोच्च अदालतले संस्थागत घरबहाल कर स्थानीय तहले नै उठाउन पाउने गरी स्पष्ट फैसला गरे पनि यहाँका ठुला व्यावसायिक प्रतिष्ठान र सरकारी निकायले नै कर बुझाउन आनाकानी गर्दा महानगरको वार्षिक आय अनुमान नै प्रभावित हुने गरेको छ ।

ठुला करदाताको अटेरीपनका कारण राजस्व संकलन गत वर्षको तुलनामा घटेको महागनरले जनाएको छ । चालू आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वैशाख १६ गतेसम्म महानगरले ३७ करोड रुपियाँ मात्र आन्तरिक राजस्व संकलन गरेको छ । गत वर्षको सोही अवधिमा ३८ करोड ५० लाख रुपियाँ संकलन भएको थियो । महानगरले चालू आवका लागि एक अर्ब ४० करोड आन्तरिक राजस्वको लक्ष्य राखेकोमा संकलनको अवस्था निराशाजनक देखेपछि त्यसलाई संशोधन गरी एक अर्ब १० करोडमा झारेको छ ।

महानगरपालिकाका राजस्व महाशाखा प्रमुख सरोजकुमार गौतमका अनुसार सर्वोच्च अदालतले २०८२ जेठ २० गते स्थानीय तहको पक्षमा परमादेश जारी गर्दै संस्थागत बहाल कर उठाउने बाटो खोलिदिएको थियो । “अदालतको फैसलापछि वार्षिक २० करोड रुपियाँ थपिने अनुमान थियो,” गौतम भन्नुहुन्छ, “तर ठुला व्यावसायिक घरानाहरू अझै पनि संघीय सरकारलाई नै कर बुझाउने बहाना बनाउँदै स्थानीय सरकारलाई कर तिर्न पन्छिरहेका छन् ।”

महानगरको तथ्याङ्कअनुसार निजी क्षेत्रको ठूलो स्वास्थ्य संस्था नोबेल मेडिकल कलेजले सम्पत्ति कर बुझाए पनि करोडौँ रुपियाँ बराबरको संस्थागत बहाल कर बुझाएको छैन । अस्पताल परिसरभित्रका पसल, क्यान्टिन र अन्य संरचनाको बहाल कर महानगरले प्राप्त गर्न सकेको छैन । त्यस्तै, विराटनगर बजारको मेन रोडमा सञ्चालित सेन्ट्रल मलले समेत आफ्नो बहाल करको विवरण उपलब्ध गराएको छैन ।

निजी व्यवसायी तथा व्यापारिक घरानाहरुमात्र होइन सरकारी निकायहरूसमेत कर बक्यौताको सूचीमा देखिएका छन् । नेपाल खाद्य संस्थानले पाँच करोड २१ लाख ५० हजार रुपियाँभन्दा बढी कर तिर्न बाँकी छ । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको तीन करोड ८७ लाख र रघुपति जुटमिलको दुई करोड ९७ लाख रुपियाँ बक्यौता देखिएको छ । नेपाल खानेपानी संस्थानको नाममा दुई करोड ८३ लाख रुपियाँ बक्यौता छ ।

विराटनगर विमानस्थल (नागरिक उड्डयन कार्यालय) ले त आफ्नो टर्मिनल भवनको नक्सासमेत पास नगराएको महानगरको दाबी छ । विमानस्थलबाट मात्र पाँचदेखि सात करोड रुपियाँ कर उठ्न बाँकी रहेको महानगरले जनाएको छ । अन्य बक्यौता हुनेहरूमा कृषि सामग्री संस्थान, नेपाल व्यापार कम्पनी र केही शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू रहेका छन् । विमानस्थलले टर्मिनल भवन निर्माण गर्दा नक्सा पास नै नगरेका कारण पनि महानगरलाई लाखौं नोक्सानी भएको छ ।

महानगरभित्रका करिब ५० हजार सम्भावित करदातामध्ये ६० प्रतिशत मात्र करको दायरामा समेटिएका छन् । साना व्यवसायीलाई करको दायरामा ल्याउन सक्रिय महानगरपालिका ठूला करदाता र सरकारी निकायबाटै असहयोग भएपछि विकास निर्माणका योजना कार्यान्वयनमा समेत समस्या पर्ने देखिन्छ । केही संस्था जस्तै नेपाल टेलिकम, एनसेल र साल्ट ट्रेडिङ, नेपाल आयल निगम लिमिटेड, दुग्ध विकास संस्था आदिले भने नियमित रूपमा कर बुझाउँदै आएका छन् ।

विराटनगर विमानस्थलको निर्माणाधीन टर्मिनल भवन जसको नक्सासमेत पास भएको छैन भने अहिलेसम्म महानगरलई करोडौं सम्पत्ति कर बुझाउन बाँकी छ । अर्को भवन निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित नोबेल मेडिकल कलेज हो उसले पनि कर नबुझाएको महानगरपालिकाले जनाएके छ ।