काठमाडौँ, चैत ८ गते । आज ‘विश्व पानी दिवस’ । संसारभर पानीको महत्त्व र यसको संरक्षणबारे बहस भइरहँदा, नेपालको राजधानी काठमाडौँका गल्लीहरूमा भने पानीको अभावले एउटा बेग्लै र कहालीलाग्दो तस्बिर प्रस्तुत गरिरहेको छ । हाम्रा पुर्खाले ढुङ्गेधाराका माध्यमबाट सहरको प्यास मेटाउन जुन अद्भुत प्रणाली बसालेका थिए, आज ती प्रणाली अस्तित्वको लडाइँ लडिरहेका देखिन्छन् ।
यी तस्बिरले काठमाडौँको वर्तमान पानी सङ्कट र हाम्रा ऐतिहासिक जलसम्पदाको दयनीय अवस्थालाई उजागर गरेका छन् । तस्बिरमा देखिने ऐतिहासिक धाराहरू काठमाडौँको इतिहासका साक्षी हुन् । तर विडम्बना ! आज ती ऐतिहासिक धाराहरूबाट पानी होइन, अभावको सुस्केरा मात्र निस्कन्छ । कुनै समय अविरल पानी बग्ने यी धाराहरू अहिले व्यापारिक प्रयोजनका लागि सामान झुन्ड्याउने किला वा अगरबत्तीको खरानी राख्ने भाँडोमा परिणत भएका छन् । यो केवल एउटा फलामको पाइप सुक्नु मात्र होइन, बरू सहरको जीवन्त सभ्यता सुक्नुको प्रमाण हो ।
काठमाडौँका रैथाने ढुङ्गेधारा, जो शताब्दियौँदेखि प्यासा ओठका सहारा थिए, आज ती पनि सङ्कटमा छन् । कतै मधुरो धारो त कतै पूर्णतः सुकिसकेका ढुङ्गेधाराका संरचनाहरूले सहरको खस्किँदो जमिनमुनिको पानीको सतहलाई गिज्याइरहेका छन् । तस्बिरहरूमा एक युवा २० लिटरको जारमा निकै बेर कुरेर पानी भरिरहेका देखिन्छन् भने अर्कोतिर सानी बालिका ढुङ्गेधाराको चिसो पानीले हात धुन पाउँदा दङ्ग छिन् । यी दृश्यले के स्पष्ट पार्छन् भने, जतिसुकै आधुनिकता आए पनि र ठुला आयोजनाका चर्चा गरिए पनि, काठमाडौँका सामान्य नागरिकका लागि अझै पनि यी ढुङ्गेधारा नै जीवनको स्रोत हुन् ।
काठमाडौँ उपत्यकामा पानीको माग र आपूर्तिबिचको खाडल बर्सेनि बढ्दो छ । मेलम्चीको पानीको प्रतीक्षामा वर्षौँ बिताएका राजधानीवासीहरू हिउँदमा काकाकुलझैँ भौँतारिनुपर्ने बाध्यता छ । कङ्क्रिटको बढ्दो जङ्गलले आकाशे पानी जमिनमुनि पुनर्भरण (रिचार्ज) हुन पाएको छैन, जसका कारण ढुङ्गेधाराका मुहान सधैँका लागि बन्द हुँदैछन् ।
तस्बिरमा देखिएका सुख्खा धारा र पानीका लागि भइरहेको मानिसहरूको सङ्घर्षले चेतावनी दिइरहेको छ- यदि हामीले हाम्रा परम्परागत पानीका स्रोतहरूको संरक्षण गरेनौँ भने, भोलिको पुस्ताले पानी केवल इतिहासका पुस्तक र यस्तै तस्बिरहरूमा मात्र देख्ने छ । ऐतिहासिक धाराहरूलाई फोहाेर फाल्ने ठाउँ वा सामान झुन्ड्याउने किला बनाइनु हाम्रो चेतनाको खडेरी पनि हो । सरकार र स्थानीय निकायले मेलम्ची जस्ता ठुला आयोजना मात्र होइन, हाम्रा यी प्राचीन ढुङ्गेधारा र हिटी प्रणालीलाई पुनर्जीवन दिन ढिला भइसकेको छ । धाराहरू त फेरिएलान्, तर सुकिसकेका मुहानहरू र गुमेको सभ्यता फर्काउन असम्भव छ ।
तस्बिर : अनुप प्रधान/न्युज एजेन्सी नेपाल
