logo
२०७७ असोज १४ बुधवार

विकासमा वातावरणीय सन्तुलन (सम्पादकीय)

विचार/दृष्टिकोण |




सन् २०१९ सेप्टेम्बरमा न्युयोर्कमा आयोजित विश्वनेताहरूले भरिभराउ संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय क्लाइमेट एक्सन समिट (जलवायु कार्य सम्मेलन) लाई सम्बोधन गर्दै स्वीडेनकी वातावरणवादी बालिका ग्रेटा थुङवर्गले ‘तिमीहरूले मेरा सपना र बालापन नष्ट गरेका छौ’ भन्दै अश्रुपूर्ण स्वरमा प्रश्न
गर्नुभयो – तिमीहरूलाई कस्तो छ ? १६ वर्षीय ग्रेटाको सम्बोधन सुनेर अमेरिकी राष्ट्र्पति डोनाल्ड ट्रम्पको आँखा तिरमिर्याएको विश्व प्रशिद्ध बेलायती पत्रिका ‘द गार्जियन‘ ले समाचार प्रकाशित गरेको थियो । ग्रेटाको पहलमा विश्वका २५ वर्षमुनिका लाखौं बालबालिका वातावरण संरक्षणमा जुटेका छन् । यस वर्ष नोवल पुरस्कारका लागि मनोनयनमा परेकी ग्रेटाले वर्तमान विकास र वातावरणबीचको असन्तुलनलाई यसरी उजागर गरिन् कि विश्वका नेता, वातावरण तथा विकासविद् जवाफहीन भए ।
आधुनिक विकासले प्रकृतिको असीमित दोहन गरेकाले अकल्पनीय परिणाम भोग्नु परेको छ । ग्लोबल वार्मिङ (वैश्विक उष्णता), विष्फोट, ज्वालामुखी, आगलागी, जलवायु परिवर्तन, मरुभूमिकरण, बाढीपहिरो सुख्खा, अम्लीय वर्षाजस्ता कारण मानव समाजले यति दुःख भोग्दैछ कि आगामी दिन यसको सयौं गुणा जोखिममा मानव समुदाय पुग्नेछ । सन् १९८५ वैज्ञानिकहरूले दक्षिणी धु्रवमाथिको ओजोन तहमा प्वाल परेको प्रमाणित गरे । ओजोन तहले पृथ्वीलाई वातानुकूलित बनाउन सहयोग गर्छ । यसमा प्वाल परेर सूर्यबाट निस्कने पराबैजनी विकिरण सिधै पृथ्वीमा आएमा यसले मानवले मानव, जीव तथा वनस्पतिका लागि पृथ्वी बस्न अयोग्य बनाइदिनेछ । ओजन तह घट्नु, क्षति हुनु वा प्वाल पर्नुका प्रमुख् कारण मानव सिर्जित भौतिक विकासले उत्सर्जन गर्ने विभिन्न प्रकारका धुवाँधुलो, विकिरण तथा ताप नै हुन् । बढ्दो जनसङ्ख्याले गरेको वन विनाश, औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, असङ्ख्य कलकारखाना, यातायातका साधन, आणविक भट्टीजस्ता कारणले पृथ्वीको तापमान बढाउँदै ओजोन तहलाई क्षति गरेकाले हाम्रा विकासले यस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्ने भएको छ । विभिन्न अनुसन्धानअनुसार मानवसिर्जित अनेक ग्याँसहरूको असरले ओजोन तह घट्ने र प्वाल पर्ने हुनाले वर्तमान विकास गतिविधिले हरितगृह सन्तुलनमा पार्ने असर नियन्त्रणमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ । पृथ्वीमा हरित गृह सन्तुलन बिगार्ने उपक्रम बढेसँगै विश्वव्यापी ताप वृद्धिले हुने जलवायु परिवर्तन आगामी पुस्ताका लागि चुनौती हुनेछ ।
ओजोन तहको सुरक्षाले वैज्ञानिकहरूले आँकलन गरेका विभिन्न जोखिम कम गर्न सकिने छ । यस दिशामा कामै नभएको होइन । विश्वले विभिन्न मञ्च तथा निकायमार्फत् ओजोन तहको सुरक्षामा आफ्ना पहल जारी राखेका छन् । यसैक्रममा आज सेप्टेम्बर १६ तारिखलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय ओजोन तह बचाऊ’ दिवसका रूपमा मनाइन्छ । नेपालमा पनि विद्यमान संविधान, कानुन तथा सम्बद्ध निकायार्फत ओजोन तहदेखि वातावरण संरक्षणमा हरसम्भव पहल हुँदै आएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा वन मासेर सडक खन्नु विकास हो कि होइन भन्ने वहश चल्न थालेका छन्  । अर्कोतिर विश्वका सम्पन्न भनिएका देशहरूले प्रतिश्पर्धात्मक रूपमा गरेका धूँवादार विकास तथा आणविक कारखानाका कारण हुने ओजोन तहको विनासको परिणाम नेपालजस्ता देशका नागरिकले पनि भोग्नु परेको छ – नखाएको विष लाग्नु जस्तै । यस अर्थमा वनको संरक्षणकै नाममा कुनै गाउँमा सडक पु¥याइनु हुँदैन भन्नु न्यायोचित हुँदैन । विश्वका लागि ओजोन तह सुरक्षित गर्न कुनै गाउँका नेपालीले सधँै डोकोमा बोकिएर अस्पताल जानुपर्ने अवस्थालाई वातावरण संरक्षणको नमूना भन्न पनि सकिदैन ।
विकास र वातावरणीय सन्तुलनलाई आपस्तमा एकाकार गरेर अबका विकास हुनुपर्छ । डोजरे विकासका कारण सडकसँगै पहिरो पनि गाउँमा पसेको यदि छ भने त्यस्ता विकासलाई वातावरणमैत्री बनाउन सकियो भने मात्र दीर्घकालीन विकासका परिणामले जनतालाई समुन्नत गर्न सकिने छ । मानिसले मानिसका लागि गरेका विकास विश्व समुदायका लागि कति हानिकारक रहेछन् भन्ने पुष्टि भएको छ । कोरना (कोभिड–१९) कालमा राजधानी उपत्यका सफा देखियो, यहाँका रुखमा पूmल फुले, सधैं धुलोले छेकिने वरपरका पहाड शृङ्खला छर्लङ्ग देखिए । विश्वभर जनजीवन ठप्पप्रायः र कलकारखाना, यातायातका साधन, आणविक भट्टीलगायत बन्द भएकाले ओजोन तहका प्वाल पुरिन वा साँघुरिन सहयोग पुगेको बताइएको छ । ‘वातावरणमाथि जे गरेका छौं, हामीले त्यही परिणाम भोग्नु पर्छ’ भन्ने बालिका ग्रेटाकोे गाम्भीर्य बुझौं । हाम्रा पुर्खाले गर्ने प्रकृति पूजाको महत्व बुझौं ।

 

यो समाचार पढेर तपाईलाई कस्तो लाग्यो?