समाजशास्त्रीय दृष्टिमा नेपाली समाज

khimlal devkota खिमलाल देवकोटा

गत हप्ता राजधानीमा ‘नेपाली समाजशास्त्र ः राज्य पुनःसंरचना, सुशासन र सहभागिता’ विषयक अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न भयो । विभिन्न विषयका छ दर्जनभन्दा बढी कार्यपत्र, झण्डै दुई दर्जन सत्रमा तीन दिनसम्म सञ्चालन भएको उक्त सम्मेलनमा नेपालसहित भारत, चीन, जापान र बेलायतका समाजशास्त्रीहरूको सहभागिता थियो । सम्मेलनले भौतिक पूर्वाधारदेखि दलित समस्या, महिलाको अवस्थादेखि नेपाली सङ्घीयताको बहसमार्फत नेपाली समाजका बहुआयामिक पक्षको उजागर गर्न प्रयास गरेको थियो ।
सम्मेलन नेपाल सोसियोलोजिकल एशोसिएसनको आयोजनामा भएको थियो भने विभिन्न देशका समाजशास्त्रीलाई एकै थलोमा भेला पारेर मूलतः नेपाल, दक्षिण एसिया र केही हदसम्म विश्वको समाजको लेखाजोखा गर्न खोजिएको देखिन्थ्यो । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहभागीहरू गैरसरकारी र विश्व विद्यालयमा अध्ययन अध्यापनमा संलग्न प्राज्ञहरू सहभागी यो सम्मेलनको उद्देश्य नेपाली समाजको चिरफार गर्नु थियो ।
चर्चा नेपाली समाजको
नेपाली समाज विविधतायुक्त छ । बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक तथा बहुधार्मिक यसको विशेष चरित्र हो । जातीय विभेदको मारबाट भर्खरै गुज्रदै गरेको नेपाली समाज सबैखाले उत्पीडनबाट मुक्ति पाउने प्रक्रियामा राजतन्त्रबाट गणतन्त्रमा, एकात्मकबाट सङ्घीयतामा, हिन्दुअधिराज्यबाट धर्मनिरपेक्षतामा र असमावेशिताबाट समावेशी राज्यमा प्रवेश गरेको कुरा आजसम्मकै महŒवपूर्ण उपलब्धिका रूपमा चर्चा गरियो । सङ्घीय संरचनामा गएकाले ७५३ स्थानीय सरकार, सात प्रदेश सरकार तथा एक सङ्घीय सरकार गरी ७६१ सरकार एकसाथ क्रियाशील रहेका, ती सबै सरकार कानुन बनाउने र कर लगाउने क्षमता राख्छन् भन्ने सन्देश सबैका लागि अनौठो प्रायः देखियो । सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वयको सिद्धान्तमा आधारित नेपाली सङ्घीयताको आफ्नो मौलिकता रहेको, संविधानमा सबै तहका लागि अधिकारको सूची निर्धारण गरिएको र अधिकारका विषयमा विवाद हुनसक्ने पूर्वानुमान गरी विवाद समाधानका विभिन्न संयन्त्र प्नि क्रियाशील रहेको चर्चा भएको थियो । यति ठूलो परिवर्तन एकसाथ भएको कुरामा विदेशी सहभागीहरूले सराहना गर्दै एकसाथ रूपान्तरण हँुदा पनि कुनै आपत् आई नलागेर सहज रूपमा सङ्क्रमण भइरहेकोतर्फ सबैको जिज्ञासा थियो ।
नेपाली सहभागीका तर्फबाट भने सङ्घीयताको पक्ष र विपक्षमा हुने सनातनी बहसको धेरथोर प्रभाव देखिन्थ्यो । पुस्तकको संविधानभन्दा आ–आफ्ना मन र मस्तिष्कमा भएका संविधानको बढी चर्चा गर्ने प्रवृत्ति सम्मेलनमा पनि देखियो । राज्य सङ्घीय हुने राज्य सञ्चालन गर्ने दलहरू एकात्मक नै रहिरहने, राज्य सञ्चालकहरूको दिमागमा एकात्मकताले घर गरिराख्ने कुरा मुख्य चुनौती हो भन्ने साझा निष्कर्ष निकाल्न सहमत भएका देखिन्थे ।
चर्चामा नकारात्मक पाटो
सम्मेलनमा गुणलाई भन्दा सङ्ख्यालाई जोड दिएका कारण गुणस्तरीय प्रस्तुति र छलफलको कमी रह्यो तथापि विश्व समाजलगायत नेपाली समाजको सामान्य नै भए पनि चिरफार गर्न भने सम्मेलन सफल रह्यो । राजनीतिक हिसाबले नेपाली समाज अग्रगामी भए पनि सामाजिक हिसाबले कुरीतिका रूपमा रहेका छाउपडी जस्ता प्रथाले कुना कन्दरा अझै पनि मुक्त हुन सकेका छैनन् । ‘माई बडी माई राइट माई च्वाइस’ भन्ने नाराका वावजुद पनि महिला अनिच्छित गर्भ बोक्न बाध्य भएको तथ्य सार्वजनिक गर्दै थुप्रै उच्च शिक्षा हासिल गरेका प्राज्ञ र विज्ञ महिलाले समेत नेपाली समाजमा विद्यामान असमानताको खुलेर चर्चा गरे । नीतिहरू राम्रा भएका तर कार्यान्वयनमा चुनौतीको पहाड रहेको चर्चा गरियो । शिक्षामा दशकौँ अघि तयार गरिएका पाठ्यक्रम अहिले पनि यथावत् पढाउँदै गरिएको जसले गर्दा नेपालका पुरानै ऐन कानुन पढाउने गरेको तथ्य पनि उजागर भयो ।
अदालतमा खारेज भएको कानुनका आधारमा बहस गर्न नहुने आचारसंहिता भए पनि शिक्षामा खारेज भइसकेको व्यवस्था पढाउन नहुने व्यवस्था रहेनछ । जसका कारणले नेपाली समाजको विकाक्रमसँगै शिक्षा, पाठ्यक्रम, पठन पाठनको विधि परिमार्जन र परिवर्तन हुन नसकेको देखियो । प्राज्ञिक र राजनीतिक प्राणीको भेट एकै थलोमा नहुने भिन्नाभिन्नै थलोमा बस्दा एकअर्कालाई आरोप लगाउने गरेको चर्चा भए । प्राज्ञिकले राजनीतिक प्राणीलाई केही ज्ञान नभएको दुईटा किताब पनि नपढेको र स्कुलमा पढ्दापढ्दै फेल भएको मानिस अहिले देश चलाउन अर्ती उपदेश दिँदै हिँडेको आरोप लगाउने र राजनीतिकर्मीहरूले प्राज्ञिकहरू खाली जागिर, दश–पाँचबाहेक बाँकी दुनियाँका बारेमा चासो नराख्ने, समसामयिक राजनीतिका बारेमा बेखवर वा गलत खबर वा आग्रहपूर्ण खबर राख्ने गरेकाले समाजलाई अपेक्षित योगदान गर्न नसकेको प्रत्यारोप सुन्न पाइन्छ ।
राजनीतिक सन्देश
सम्मेलनमा भाग लिन आउनुभएकी चाइनिज सोसियोलजिकल एशोसिएसनका अध्यक्ष प्रोफेसर लिले आजको समाजले ठूलो फड्को मारेका कुरा स्मरण गराउँदै समाज हिजोको जस्तो नरहेको, राजनीति व्यापार बहसमा बदलिएको, दुनियाँ विश्वव्यापीकरणको माहौलमा अघि बढेको चर्चा गर्नुभयो । ‘विद्वानहरू समाजलाई जोड्न पुल बनाउँछन् मुर्खहरू सम्बन्धहरूलाई विभाजन गर्न पर्खाल’ भन्ने चिनियाँ उखान प्रस्तुत गर्दै उहाँले चिनियाँ सरकारले अघि सारेको ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ’ले संसारलाई जोड्ने, संसारलाई समान पहुँच प्रदान गर्ने र सही अर्थमा भूमण्डलीकरणको सेवा गर्ने बताउनुभयो । भारतीय प्राज्ञहरूको भने तीव्रतम रूपमा विकास हुँदै गरेको विश्व समाजको आवश्यकतालाई मध्यनजर राख्दै सोही अनुपातमा समाजको विश्लेषण गर्न र सही विश्लेषणका आधारमा समाजले नेतृत्व गर्ने विचारको प्रतिपादन गर्न सक्नुपर्ने गुरुतर दायित्व आजका समाजशास्त्रीहरूका काँधमा आएको अभिव्यक्ति थियो ।
समसामयिक राजनीति
सम्मेलन चलिरहेका बखत नेपाली संसद् अवरुद्ध थियो । देशमा भएका हत्याका घटनाको आफैँ अनुसन्धान गर्न पाउने माग राखेर प्रतिपक्षीको सदन अवरोध झण्डै महिना दिन पुग्ने दौडमा थियो भने चीन, अमेरिका व्यापार युद्ध उत्कर्षमा पुग्दै थियो । ट्रम्प–किम वार्ताको खबर पनि आउँदै थियो भने भारत काश्मिर स्वायत्तता ग्यारेण्टी गर्ने संविधानको धारा ३७० रद्द गर्ने भित्री तयारीमा चलिरहेकै थियो । सम्मेलन सकिएको केही दिनमै भारतको काश्मिर कदमले विश्व राजनीतिमा तरङ्ग ल्याएको छ तर यता नेपाली संसद्ले भने विशेष समिति गठन गरी तार्किक निष्कर्ष भेटाएको छ । बर्सेनि बस्ने संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय सहासभाको पूर्वसन्ध्यामा भारतको काश्मिर लफडाले विश्व राजनीतिलाई अर्कै मोडमा लैजाने खतरा छ । यस्ता विषयको पूर्वानुमान भने समाजशास्त्री सम्मेलनले गर्न सकेन । यति मात्रै होइन, आगामी दशकको विश्व समाज, दक्षिण एसियाली समाज र नेपाली समाजको आँकलन र प्रक्षेपण गर्न सकेन ।
सम्मेलनले सिकाएको पाठ
समाज गतिशील छ । गतिमा कुदेको समाजको अध्ययन स्थिरताबाट सम्भव छैन भन्ने दह्रो पाठ सो सम्मेलनले सिकाएको छ । सम्मेलनले आफैँ पनि सो पाठबाट पुनर्ताजगी भएको मात्रै हैन, त्यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा अबका दश वर्षमा नेपाली, भारतीय, चिनियाँ वा विश्व समाज कस्तो हुनेछ भन्ने चित्र प्रस्तुत हुन सकेन । अर्को हप्ता के हुनेछ भन्ने कुराको आँकलन गर्न नसकेका कारणले आगामी दिनका लागि गतिलो पाठ हुन गएको छ भन्न सकिन्छ । यसपटक सम्मेलन समाजशास्त्रीहरूको अस्थायी सञ्जाल बनाउन भने सफल भयो । यसले स्थायी सञ्जालको माग गरेको छ ।

(लेखक वरिष्ठ अधिवक्ता तथा पूर्वसंविधानसभाका सदस्य तथा हुनुहुन्छ । )  

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds