मेलम्ची : भ्रम र यथार्थ

sukdev chapagaiशुकदेव चापागाईं

वर्षौंदेखि नेपाली जनताका सपना र आकाङ्क्षालाई न कुनै शासकले बुझ्यो वा बुझ्ने इच्छा देखायो । त्यसैले अहिलेको सरकारप्रति जनताको आकाङ्क्षा धेरै छन् । विगतमा कामै हुन नसकेका महŒवपूर्ण आयोजनाको काम अहिले तीव्र गतीमा अघि बढ्दै छ । अहिले सरकारले राष्ट्रिय गौरवका केही आयोजनाको प्रगति राम्रो देखिएन भनेर त्यसलाई दु्रत गतिमा अगाडि बढाउन प्रधानमन्त्रीस्तरबाट निर्देशन जारी भइरहेका छन् ।
तिनै राष्ट्रिय गौरवका आयोजनामध्ये एक हो– मेलम्ची खानेपानी आयोजना । मेलम्ची सुरु भएको २७ वर्ष पूरा भएको छ । मेलम्चीको पानी काठमाडौँ उपत्यकामा ल्याई घरघरमा वितरण गर्ने सरकारको योजना हो । २७ किलोमिटर लामो सुरुङबाट पानी ल्याएर सुन्दरीजलमा खसाली, त्यहाँ पानी शुद्धीकरण (ट्रिटमेन्ट) गरी उपत्यकामा वितरण गर्ने सरकारको योजना छ । २७ किलोमिटर सुरुङलाई खन्न २७ वर्ष लाग्यो । जुन आफैँमा आश्चर्यलाग्दो छ । यो २७ वर्षे अवधिमा कतिवटा सरकार फेरिए । कतिजना मन्त्री आए ? यो कुरा सबैले थाहा पाउनुपर्ने हुन्छ ।
मेलम्ची आयोजना सम्पन्न गर्न ढिलाइ हुनुको पछाडि कसको हात छ ? बुझ्न जरुरी छ । २०४८ सालदेखि हालसम्म नेपालमा १३ जना व्यक्ति पटक–पटक प्रधानमन्त्री भए । प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनापछि बनेका सरकारले मेलम्ची खानेपानी आयोजनालाई प्राथमिकता त दिए तर व्यवहारमा यो आयोजना त्यति धेरै तीव्र गतिमा अघि बढ्न सकेन । हरेक वर्ष सरकारले बजेटमा मेलम्चीका लागि बजेट छुट्याउने गरे पनि खासै उपलब्धिी र प्रगति हुन सकेको देखिएन । राजनीतिक अस्थिरता, बन्द–हडताल र आन्दोलनको मारमा मेलम्ची पर्दै आयो । पटक–पटक हुने गरेको सरकार परिवर्तनले मेलम्चीलाई गिज्याइरह्यो ।
मेलम्ची आयोजनालाई कहिले भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालयमातहत त कहिले सहरी विकास मन्त्रालयमातहत राखियो । खानेपानी मन्त्रालयमातहत आएको चार वर्ष भएको छ । विक्रम संवत् २०७२ सालमा नयाँ संविधान जारी भएपछि तत्कालीन एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा बनेको सरकारले खानेपानी मन्त्रालय गठन ग¥यो । चार वर्षको अवधिमा पाँचजना खानेपानीमन्त्री भए । अस्थिर सरकारका कारण मेलम्ची आयोजना सबैभन्दा बढी प्रभावित बन्यो । २०७४ चैत २ गते बीना मगरले यो मन्त्रालय सम्हाल्नुभएको छ । उहाँ खानेपानीमन्त्रीमा नियुक्त भएको २५ दिनपछि मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको सुरुङमार्ग खन्ने काम सकियो । २०७४ चैत २७ गते सुरुङ मार्गको ब्रेक थ्रु भयो ।
सुरुङ खन्ने काम सकिएपछि सबैभन्दा महŒवपूर्ण काम भनेको सुरुङको ढलान र फिनिसिङ थियो । सुरुङ खन्ने काम एउटा महŒवपूर्ण उपलब्धि त हो नै, त्यो सँगसँगै त्यसको फिनिसिङ गर्नु पनि अर्को उत्तिकै महŒवपूर्ण काम हो । जुन काम एक वर्षको अवधिमा २६ किलोमिटर सकियो । अहिलेको सरकारले मेलम्चीलाई महŒव नदिएको भए सायद मेलम्ची अझै लम्बिने थियो ।
मन्त्रालयमातहत मेलम्चीभन्दा पनि धेरै ठूला आयोजना सुरु गर्नुपर्ने जिम्मेवारी छ । मेलम्चीको साइनो काठमाडौँवासीसँग जोडिएको पक्कै छ । काठमाडौँवासीका लागि मात्रै नभई, देशैभरिका जनतालाई खानेपानीको सेवा पु¥याउनुपर्ने दायित्व मन्त्रालयको रहेको छ । पूर्वदेखि पश्चिमसम्म र हिमालदेखि तराईसम्मका जनतालाई खानेपानीको सेवा पु¥याउनुपर्ने र दिगो विकासका लक्ष्य हासिल गर्नुपर्ने चुनौती अहिलेको सरकारसँग छ । आगामी आर्थिक वर्षमा ९२ प्रतिशत र चार वर्षभित्र सतप्रतिशत जनसङ्ख्यामाझ आधारभूतस्तरको खानेपानीको पहुँच पु¥याउनुपर्ने जिम्मेवारी र चुनौती मन्त्रालयको रहेको छ ।
काठमाडौँ उपत्यकाको सहरी क्षेत्रमा स्थायी अस्थायी गरी हाल करिब ५० लाख जनसङ्ख्या रहेको अनुमान छ । हाल उपत्यकामा दैनिक करिब ४० करोडभन्दा बढी लिटर खानेपानीको माग अनुमान छ । मेलम्ची खानेपानी विकास समितिले प्रकाशन गरेको प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौँ उपत्यकामा ४५ प्रतिशत पानीको आपूर्ति भूमिगत स्रोतबाट हुने गरेको छ ।
काठमाडौँ उपत्यकामा खानेपानीको मागभन्दा आपूर्तिको मात्रा अत्यन्त कम रहेको सन्दर्भमा बढ्दो पानीको मागलाई थेग्न सक्ने एकमात्र विकल्पका रूपमा मेलम्ची आयोजनाको अवधारणा सुरु भएको हो । समितिले प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनअनुसार सन् १९७२ मा विश्व बैङ्कको सहयोगमा काठमाडौँ उपत्यकाको खानेपानीलाई दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्न एउटा गुरुयोजना तयार भएको थियो । सन् १९८८ मा बिन्नी एन्ड पार्टनर्स नामक बेलायती अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाद्वारा उपत्यकाभित्र र बाहिरका २० वटा सतहगत सम्भाव्य पानीका स्रोत अध्ययन भएकोमा मेलम्चीलाई सबैभन्दा उत्तम सम्भाव्य स्रोतका रूपमा पहिचान गरेको थियो । यस परियोजनाले पहिलो चरणमा सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु गाविसअन्तर्गत मेलम्ची नदीको रिबर्मा भन्ने ठाउँनेर मुहान (हेडवक्र्स) निर्माण गरी रिबर्मादेखि सुन्दरीजलसम्म करिब २६ किलोमिटर लामो सुरुङको माध्यमबाट दैनिक १७ करोड लिटर पानी काठमाडौँ उपत्यकाभित्र ल्याउने उद्देश्य लिएको छ । यसैगरी, क्रमशः दोस्रो चरणमा याङ्ग्री र लार्के नदीबाट दैनिक १७÷१७ करोड लिटर गरी जम्मा ५१ करोड लिटर पानी काठमाडौँमा ल्याउने दीर्घकालीन लक्ष्यसाथ यो आयोजना सञ्चालनमा छ ।
त्यसो त मेलम्ची आयोजनामात्रै होइन, मन्त्रालयको दायित्व सबै जिल्लामा खानेपानी सेवा पु¥याउनुपर्नेछ । मेलम्ची राष्ट्रिय गौरवको आयोजना भएकाले धेरैको आँखा जानु स्वाभाविक हो । अहिले पनि मेलम्ची नआओस् भनेर प्रार्थना गर्नेहरू छन् । तर, मेलम्ची आयोजना सम्पन्न हुनेमा अब शङ्का छैन । ठेकेदार कम्पनी सीएमसीले सकिनै लागेको आयोजनालाई बीचैमा छाडेर गएका कारण केही अन्योल देखिए पनि त्यो हटेको छ । समितिले सुरुङको फिनिसिङ र हेडवक्र्सको कामलाई अगाडि बढाउन नयाँ ठेकेदार छनोट गर्दै छ । जसको मूल्याङ्कन अहिले भइरहेको छ । स्थानीय ठेकेदार र श्रमिकको बाँकी रहेको भुक्तानी दिने प्रक्रियालाई अगाडि बढाइएको छ । खानेपानी मन्त्रालय स्थानीय समुदायको मागलाई उचित सम्बोधन गरी काम अघि बढाउने पक्षमा रहेको हुँदा सरोकारवालासँग दिनहुँजसो छलफल र परामर्श भइरहेको छ । सरकारको योजना नै एक वर्षमा मेलम्चीको पानी काठमाडौँमा ल्याउने हो ।
विगतलाई फर्केर हेर्दा यत्तिका वर्षसम्म काम पूरा नभई, त्यसै अल्झिएको थियो मेलम्ची । अहिलेको सरकारकै पालामा हो मेलम्चीको काम यति धेरै भएको । सधैँ नकारात्मक दृष्टिले सोचिरहने हाम्रो मानसिकता छ । के हामीले मेलम्ची आयोजनाको काम ढिलो भयो भनेर यसअघि कहिल्यै विरोध जनायौँ ? मेलम्चीलाई अघि बढाउन योभन्दा पहिले कहिल्यै हामीले सरकारलाई दबाब दियौँ ? काठमाडौँ उपत्यकावासीको तिर्खा मेटाउने लक्ष्यले अघि बढाइएको मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा कैयौँ उतारचढाव आए । कमजोर सरकारको फाइदा उठाउँदै काममा निकै ढिलासुस्ती हुने, ठेकेदार कम्पनीले विभिन्न बहाना गर्ने र बन्द–हडतालजस्ता कार्यले समयमा काम नसकिनेजस्ता अनेकौँ समस्याले यो आयोजनाको कामलाई झन्डै तीन दशक असर ग¥यो । तर, जे–जस्तो भए पनि मेलम्ची अब रोकिँदैन ।

(लेखक खानेपानी मन्त्रीको प्रेस संयोजक हुनुहुन्छ । ) 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds