नेपालमा डल्फिन


lलक्ष्मीप्रसाद उपाध्याय

 

dulphinडाइनोसर युगदेखि हालसम्म पृथ्वीमा अस्तित्वमा रहँदै आएको जीव डल्फिन मानिसपछिको चेतनशील र चलाख प्राणी मानिन्छ । मानिसको जस्तै संवेदनशीलता र विचारशक्ति डल्फिनमा हुने गर्छ तर बोल्नमात्रै नसक्ने भएकाले यसले मानिसले जस्तै पृथ्वीमा आफ्नो प्रभाव जमाउन नसकेको हो ।
व्यवहार हेर्दा यो प्राणी मानिसभन्दा पनि बढी सामाजिक भएको पाइन्छ । सामूहिक सुरक्षा, खानेकुराको व्यवस्थापन, समूहको सदस्यको हित गर्नेलगायतका कुरा हेर्दा मानिसको भन्दा बढी व्यवस्थित भएको अध्ययनबाट पाइएको छ । वैज्ञानिकहरूले डल्फिनको अध्ययन गर्नेक्रममा शारीरिक संरचनामा चारखुट्टे जनावरमा हुनेखालका हाड, जोर्नी तथा पाचन प्रणाली भएको पाइएको छ । यद्यपि, कालान्तरमा यो माछा प्रजातिको प्राणी भएर हाल पृथ्वीमा अस्तित्वमा रहँदै आएको छ ।

 सामाजिक प्राणी डल्फिन
डल्फिनका बानी–व्यवहार हेर्दा मानवभन्दा पनि एक कदम अगाडिको सामाजिक व्यवहार देखिन्छ । नवजात शिशु हुर्काउने समयमा समूहमा बसेर पोथी डल्फिनलाई कसैले सुरक्षा दिने, कसैले धाइआमाका रूपमा स्याहार गर्ने गर्दछन् । भर्खर बच्चा पाएकी आमालाई आहार खोजेर दिन्छन्, सुत्केरीलाई समूहको बीचमा राख्छन् र सुरक्षा घेरामा साना माछाको सिकार गरेर पालैपालो खुवाउने प्रचलन पनि यो प्राणीमा रहिआएको छ । नदीको शान्त भागमा बस्न रुचाउने यो प्राणीको समूहमा हिँड्ने, एक–अर्कालाई कहिल्यै नझम्टिने र झगडा नगर्ने स्वभाव छ । यो प्राणी जहिले पनि अर्धनिद्रामा हुने भएकाले समुद्र वा नदीमा आउने हरेक जोखिमको पूर्वसूचना पाउनेबित्तिकै सुरक्षित स्थानतर्फ भाग्ने र सामूहिक प्रतिवाद गर्ने अध्ययनले देखाएको छ । कतिपय अध्येताले त समूहको कुनै सदस्यमाथि कतैबाट हमला भयो, सिकारीको जालमा फस्यो भने अरू डल्फिनले रुने पनि गर्छन् भन्ने निष्कर्ष निकालेका छन् । यो प्राणी मानिसभन्दा पनि बढी मिलेर बस्ने प्राणीका रूपमा मानिन्छ । त्यसैले यसलाई मानिसपछिको सामाजिक प्रारणीका रूपमा लिइन्छ ।
हाल अस्तित्वमा रहेका डल्फिन समुद्रको नुनिलो पानीमा र कलकल बग्ने स्वच्छ पानीको जलकुण्डमा बस्नेगरी दुईप्रकार छन् । सामुद्रिक जलचरसँग बस्ने डल्फिनको शरीरको आकार बढी ठूलो हुन्छ भने नदीमा पाइने डल्फिनको आकार सानो हुन्छ । नुनिलो पानीमा बस्ने डल्फिनको विचरण क्षेत्र ठूलो भए पनि स्वच्छ पानीमा पाइने डल्फिन सानो जलकुण्डमा विचरण गरेर पनि रमाइरहेको हुन्छ ।
नुनिलो पानीमा बस्ने डल्फिनको समूहका बारेमा डल्फिन अध्येता प्रोफेसर मिक्किलेनले भनेका छन्, ‘डल्फिनको समूहका सदस्यको खेल हेर्दा लाग्छ– पृथ्वीमा कुनै लोकप्रिय राजनीतिक पार्टीले चुनावीसभाको आयोजना गर्दा मानिसका हुलका हुल आउने–जानेक्रम जारी रहेझैँ लाग्छ । डल्फिनको टोलीनेताले समातेको दिशा अरूले पछ्याउने डल्फिनको भुराभारीको सुन्दर दृश्य साह्रै मननयोग्य रहन्छ ।
सबै किसिमका पानीमा बस्न सक्ने यो प्राणीले अधिक चिसो पानीमा भने बस्न सक्दैन । त्यसैले पृथ्वीका उत्तर तथा दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रलाई यसको उपयुक्त वासस्थान मानिदैन । धेरै तातोपानीमा पनि यो बस्न रुचाउँदैन । अत्यन्तै खेल्न मन लागेको बेला र शान्त वातावरणमा डल्फिन पानीको सतहबाट ४.९ मिटरसम्म उफ्रिने गर्दछ । पानीको सतहनजिक डल्फिन खेलिरहँदा यसको श्वासप्रश्वासले पानीका स–साना फोका माथि उठ्ने गर्छन् । जसले गर्दा डल्फिन अध्ययन गर्ने व्यक्तिलाई डल्फिन कुन ठाउँमा छ भन्ने सहज सङ्केत मिल्ने गर्छ ।
स्वच्छ पानीका डल्फिन
नुनिलो पानीमा बस्ने डल्फिनभन्दा स्वच्छ पानीमा बस्ने डल्फिनको वासस्थानमा निकै चुनौती रहेको छ । विश्वभरि हेर्ने हो भने स्वच्छ जल बग्ने तीनवटा नदीमा मात्र डल्फिन पाउने गरिएको छ । नेपालका कोसी, कर्णाली र नारायणी नदी गएर मिसिने भारतको गङ्गा नदी, पाकिस्तानको सिन्ध नदी र दक्षिण अफ्रिका ब्राजिलमा रहेको अमेजन नदी डल्फिनको वासस्थान मानिन्छन् । गङ्गा नदीमा सन् १८०१ मा पहिलोपटक डल्फिन भेटिएको थियो ।
महाभारत ग्रन्थमा डल्फिनलाई मत्स्यकन्या उलुपीको नामबाट समेत वर्णन गरिएबाट अरू माछाको सिकार गरे पनि डल्फिनको सिकार नगरिने कुरा उल्लेख भएको छ । डल्फिनलाई माया, ममताले भरिएकी कन्याका रूपमा सम्बोधन गरिएको छ । देख्दा निकै सुन्दर हुने भएकाले कतिपय ठाउँमा ‘प्राकृतिक अप्सरा’ समेत भनेर व्याख्या गरिएको छ ।

नेपालमा डल्फिन
गङ्गा नदी प्रणालीअन्तर्गतका विभिन्न नदीमध्ये नेपाल भएर बग्ने कोसी, नारायणी तथा कर्णाली नदीमा करिब एक सय वटा डल्फिन देखिएको रेडर्क गरिएको इतिहास छ । कोसी तथा गण्डक नदीमा नेपाल–भारत सीमाक्षेत्रमा निर्माण गरिएका बाँधका कारणले नेपालका डल्फिन भारतीय क्षेत्रमा पसेपछि पुनः नेपाल फर्किन सक्ने संरचना नहुँदा ती नदी प्रणालीमा धेरै वर्षदेखि डल्फिन देखिन छाडेका छन् । उता, कर्णाली नदीको शाखा नदी मोहना, कान्द्रा तथा पथरैया नदीको दोभानमा हरेक बर्खाका बेला डल्फिन विचरण गरेका सजिलैसँग देख्न सकिन्छ ।
विश्वमै दुर्लभ अनि लोप हुन थालेको स्वच्छ पानीको डल्फिन नारायणी र कोसी नदीबाट हराइसकेको अवस्थामा कैलालीको मोहना नदीमा भने हालसम्म पनि अस्तित्वमा रहेका छन् । साउन, भदौमा डल्फिनले बच्चा जन्माउने र हुर्काउने मौसम हो । भारतका घाँघरा र नेपालका कर्णाली नदीमा बर्खाका बेला बाढी तथा भेल आउँदा शान्त वातावरण खोज्न ती नदीमा बस्ने डल्फिन मोहना तथा आसपासका सहायक नदीमा आउने गर्दछन् । स–साना नदी भएकाले पानीको बहावले पनि धेरै अशान्त नहुने र आहार पनि हुने भएकाले बर्खाका तीन महिना डल्फिन यही नदीमा विचरण गरिरहेका हुन्छन् ।

हेपिएको प्राणी डल्फिन
नदीकिनाराबाट कम्तीमा १० मिटरको दूरीमा खेलिरहेको डल्फिन देख्न सकिने मोहना नदीमा अध्ययनका लागि युरोप, अमेरिका तथा विकसित मुलुकबाट बर्सेनि दर्जनौँ अध्येताहरू नेपाल आउने गरेका छन् । अरू ठूला नदीमा देखिने डल्फिनको बानी, व्यवहार तथा आहार–विहारको नजिकबाट अध्ययन गर्न नसकिने भएकाले डल्फिन अध्येताका लागि मोहना नदीकिनार उत्कृष्ट गन्तव्य बन्दै गएको छ । चार÷पाँच वर्षपहिले कर्णाली, चिसापानीको पुलदेखि पितमारीसम्मको क्षेत्रमा तीनवटा वयस्क डल्फिन देखापरेपछि आन्तरिक पर्यटकको भीड थामिनसक्नुभएको घटनाले कर्णाली नदी र त्यसका सहायक नदीमा अझै पनि डल्फिनको सुरक्षित वासस्थान हुन सक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छ । उसो त हरेक बर्खाका बेला मोहना नदीमा पुग्नेबित्तिकै डल्फिनले डुबुल्की मारेको देख्न सकिन्छ ।
कर्णाली नदी तथा यसका सहायक नदीमा देखिने दर र हरेक वर्ष वृद्धि भइरहेको सङ्ख्यालाई हेर्ने हो भने विश्वका अन्य मुलुकमा लोप हुँदै गएको डल्फिन नेपालमा सुरक्षित अवस्थामा छ भन्न सकिन्छ । नेपाल स्वच्छ पानीमा पाइने डल्फिनको देश बन्न सक्ने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि डल्फिन संरक्षणका लागि सरकारीस्तरबाट खासै पहल भएको देखिँदैन । डल्फिन देखिने कैलालीको बैदी ढुङ्गाना टोल पूर्व–पश्चिम राजमार्गको लम्कीबाट टीकापुर १४ किलोमिटर र टीकापुरबाट १२ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ । टीकापुर नगरपालिकाभित्रै भए पनि यो क्षेत्रमा पुग्न पक्की बाटो भने छैन । डल्फिन संरक्षण क्षेत्रमा लामो समयदेखि लाग्नुभएका ढुङ्गाना टोलवासी भोजराज ढुङ्गानाले भन्नुभयो, ‘विदेशीहरू आउँछन्, अध्ययन–अनुसन्धानका लागि केही समय यतै बस्न खोज्छन् । तर न होटल छ, न होमस्टेको सुविधा छ । अनि पालैपालो स्थानीय बासिन्दाका घरमा पाहुनालाई बसाल्ने र सक्दो सहयोग गर्ने गरेका छौँ । राज्यले नहेरेपछि हामी सामान्य नागरिकले मात्र योभन्दा बढी के नै गर्न सक्छौँ र ? मोहना नदीमा नजिकबाट डल्फिन देख्न सकिने प्रचार–प्रसार भएपछि विशेषगरी विदेशीहरू लामो समयका लागि बस्न आउने गरेका तर आउनेजाने तथा खाने बस्ने व्यवस्था नहुँदा पर्यटकले पनि पीडा भोग्नुपरिरहेकोको उहाँले अनुभव सुनाउनुभयो ।
विगत पाँच वर्षयता एक सय जनाभन्दा बढी विदेशी आएर डल्फिनको अध्ययन–अनुसन्धान गरिसकेका छन् । हरेक वर्ष अध्ययन–अनुसन्धान गर्न आउने विदेशीको सङ्ख्या वृद्धि भइरहेको छ । गत वर्ष तत्कालीन पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारीले टीकापुरमा डल्फिन महोत्सवको उद्घाटन गर्दै डल्फिन देखिने क्षेत्रको विकासका लागि धेरै योजना सुनाएको स्मरण गर्दै संरक्षणकर्मी ढुङ्गानाले भन्नुभयो, ‘मन्त्री अधिकारीका योजना धेरै थिए तर उहाँसँगै विलीन भए ।’

चुलिँदै चुनौती
मानिसपछिको सबैभन्दा बढी सचेत र बाठो मानिएको यो प्राणी चुनौतीसँग सामना गर्न नरुचाउने, बरु टाढै भाग्ने गर्दछ । चेतना असाध्य बढी तर निकै डराउने प्राणी भएकाले पनि यो लोप हुने अवस्थामा पुगेको अनुसन्धानकर्ताले बताउने गरेका छन् । वासस्थानमा सधैँ अशान्त भइरहनु, नदीमा औद्योगिक प्रदूषण मिसाउने प्रवृत्तिले स्वच्छ पानी विषादीयुक्त हुँदै जानु, माछा मार्नेले खतरनाक जालको प्रयोग गर्दा जालमा परेर माछासँगै मर्ने गरेका छन् ।
भारतले गङ्गा नदीमा आधारित रहेर सिँचाइ सञ्जालका नहर तथा बाँध निर्माण गर्दा सबैभन्दा बढी सङ्ख्यामा रहेका गङ्गा नदीमा पनि डल्फिनले स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्न नपाउने अवस्था सिर्जना भएको छ । नेपालका नदी प्रणालीमा डल्फिन विचरण गर्नेक्रममा भारतले निर्माण गरेका उच्च बाँधभन्दा तल झरिसकेपछि बाँध नाघेर माथि उक्लिन सक्ने ‘डल्फिनमैत्री संरचना’ नहुँदा नेपालका कोसी र नारायणी नदीबाट क्रमशः डल्फिन लोप हुँदै गएका छन् । मोहना, कान्द्रा तथा पथरैया नदीमा देखिने डल्फिनको सङ्ख्या नदीमा हुने पानीको सतह र विद्यमान आहारमा भर पर्छ । पानीको सतह निकै माथि आयो र धमिलो पानीको बाढी आएन भने हरेक वर्ष कम्तीमा ६० वटासम्म डल्फिन देखिने गरेका छन् । सुरुमा २० देखि ३० सम्म देखिने वयस्क डल्फिन नदीमा बच्चा हुर्काउँदै जाँदा ५० देखि ६० सम्म पुग्ने गरेका छन् । चाँडै मनसुन अन्त्य भयो भने यो सङ्ख्यामा कमी आउने गरेको पनि डल्फिन संरक्षणकर्मी ढुङ्गानाको अनुभव छ ।
सामुद्रिक डल्फिनभन्दा स्वच्छ पानीमा पाइने डल्फिनसम्बन्धी अध्ययन गर्ने अध्येताको सङ्ख्या बढी भएकाले नजिकबाट देख्न सकिने ठाउँका रूपमा प्रचार–प्रसार गर्न सके नेपालमा पर्यटक भिœयाउने काममा मोहना तथा आसपासका नदीमा देखिने डल्फिनको ठूलो भूमिका हुन सक्ने देखिन्छ । अहिलेसम्ममा भारत, अमेरिका, पोल्यान्ड, बेलायत, अस्ट्रेलिया, क्यानडालगायतका दर्जनौँ विकसित मुलुकका प्रख्यात विश्वविद्यालयका विद्यार्थी तथा अध्येताले यी नदीमा पाइने डल्फिनको अध्ययन गरिसकेका छन् ।
दिउँसो गर्मीको बेला पानीभित्रै रमाउने यो प्राणीको आनीबानी, व्यवहार अध्ययन गर्न बिहान र साँझको समय उपर्युक्त हुने गर्छ । बिहान र साँझको समयमा डल्फिन पानी बाहिर आउने, खेल्ने भएकाले अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने व्यक्तिले नदीकिनारमै बस्नुपर्ने बाध्यतालाई ध्यानमा राखी नजिकै होमस्टे वा सुविधासम्पन्न होटल सञ्चालन गर्न सके स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा सघाउ पुग्ने प्रशस्त सम्भावना देखिएको छ ।  

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds