जलवायु परिवर्तनका चुनौती

 

manoj

    मनोजप्रसाद ओझा                      रामप्रसाद अवस्थी

द्रुत रूपमा भइरहेको आधुनिकीकरण र औद्योगिकीकरणले गर्दा विश्वव्यापी रूपमा जलवायुमा भएको अस्वाभाविक परिवर्तनप्रति विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धानमा चिन्ता प्रकट गरिएको छ । १.५ डिग्री सेल्सियसको वैश्विक उष्णताको प्रभावसम्बन्धमा नीति प्रासाङ्गिक सूचना प्रदान गर्ने जलवायु परिवर्तन अन्तरसरकारी समूह (आईपीसीसी) को विशेष प्रतिवेदनले पृथ्वी सतहको औसत तापक्रम विगत एक दशकको अवधिमा करिब ०.८७ डिग्री सेल्सियस बढेको देखाएको छ भने पूर्व औद्योगिक स्तरभन्दा औसत तापक्रम १.१ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि भइसकेको छ । यो वृद्धिदर समय र भौगोलिक स्थानअनुसार ०.८ देखि १.२ डिग्री सेल्सियसको अन्तरमा रहेको छ । यसप्रकारको वर्तमान वृद्धिदर कायम रहिरहेमा सन् २०३० र २०५२ को अवधिमा वैश्विक उष्णता १.५ डिग्री सेल्सियस पुग्नेछ ।
विश्व मौसम सङ्गठनका अनुसार सन् १८५० यताका सबैभन्दा गर्मी वर्षहरूमध्ये १८ वटा वर्ष विगत दुई दशकको अवधिमा देखापरेका छन् । पछिल्ला चार वर्ष (२०१५–२०१८) को औसत तापक्रम १.०४ डिग्री सेल्सियसले बढेको छ, जुन अवधि लगातार सबैभन्दा गर्मी वर्षका रूपमा अवलोकन गरिएको छ । सन् १९०० यता सामुद्रिक गहिराइमा १६ देखि २१ सेन्टिमिटरले वृद्धि भएको छ भने विगत दुई दशकमा प्रतिवर्ष तीन मिलिमिटरका दरले बढेको देखिएको छ । अतिजन्य मौसमी घटना र आगलागी, बाढी तथा खडेरीको आवृत्ति र तीव्रतामा क्रमिक वृद्धि भइरहेको अध्ययनले देखाएको छ । उक्त तथ्याङ्कले पूर्वऔद्योगिक अवधिभन्दा हाल देखिएको परिवर्तनका बहुप्रमाणले जीवजन्तु, मानव जाति र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा प्रभाव परिरहेको सिद्ध गरेको छ । उक्त मानव सिर्जित गर्मीपनका कारण जलवायु प्रणालीमा धेरै परिवर्तन देखापरिसकेका छन् । जमिन र समुद्री तापक्रममा वृद्धि, सामुद्रिक तहमा वृद्धि, बारम्बारको तातो हावा बहने, अतिजन्य मौसमी घटनाको आवृत्ति र प्रकृतिमा वृद्धि हुनु आदि यसका प्रभाव हुन् ।
यसरी जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वको कुनै पनि स्थान अछुतो छैन । समुद्रभन्दा जमिन र अन्टार्टिका क्षेत्रमा बढी उष्णता हुने गरेको छ ।
यसैगरी हिमालको काखमा अवस्थित नेपाल आकारमा सानो र विकासको हिसाबले पछाडि परेको देश भए पनि जलवायु परिवर्तनका कारण यहाँको प्राकृतिक स्रोत सम्पदा, हावापानी र मौसमी प्रणालीमा अधिकतम नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । मुख्यतया दक्षिण एसियाली मनसुन प्रणालीमार्फत हुने वर्षा र हिमशृङ्खलाको अवस्थितिमा ठूलो विचलन आएको छ । नेपालको औसत तापक्रम विगत करिब ५० वर्षको अवधिमा करिब ०.८ डिग्री सेल्सियसले बढिसकेको छ भने जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार अधिकतम तापक्रम एक दशकमा ०.५६ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि भइरहेको छ । जल तथा मौसम सम्बद्ध प्रकोपको हानि–नोक्सानी, अतिजन्य र नवीन प्रकोपको घटनामा वृद्धि भइरहेको छ । औसत तापक्रम यस शताब्दीको अन्त्यसम्ममा १.७ देखि ३.६ डिग्री सेल्सियसम्म बढ्ने र हिउँले ढाकेको आधा भाग विलय हुने अनुमान गरिएको छ । अतः नेपाल जलवायु परिवर्तनको हिसाबले उच्च जोखिममा रहेको राष्ट्र हो । जलचक्रमा देखिएको परिवर्तन, वर्षा प्रणालीमा देखिएको फेरबदल, अतिजन्य मौसमी घटना र उच्च प्रभावमूलक मौसम लु लाग्ने, शीतलहर, बाढीपहिरो, चट्याङ, असिना, मुसलधारे वर्षाको आवृत्ति र तीव्रतामा वृद्धि हुनुका साथै तीव्र हिमगलन र हिमतालको सङ्ख्यामा वृद्धि तथा हिमताल विस्फोटको जोखिम वृद्धिलगायत कृषि–पारिस्थिकीय प्रणालीको स्थानान्तरण, वन्यजन्तुको वासस्थानमा स्थानान्तरण र लोपोन्मुख हुनु जलवायु परिवर्तनका मुख्य असर हुन् । जलविद्युत् र जलस्रोत क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनका कारण बर्सेनि हुने क्षतिले कुल गार्हस्थ उत्पादनमा करिब दुई प्रतिशतले गिरावट हुने गरेको एक अध्ययनले देखाएको छ । यो दर अतिजन्य मौसमी घटना र प्रकोप प्रभावित वर्षमा झन् बढी हुने गरेको छ ।
विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र वातावरणीय संवेदनशीलताको नक्साङ्कनमा नेपाल उच्च जोखिम रहेको राष्ट्र हो । नेपालको विविधतायुक्त भौगोलिक र कमजोर भू–बनोटका कारण प्राकृतिक र मानवजन्य प्रकोपबाट बर्सेनि ठूलो धनजनको क्षति हुनुका साथै गम्भीर वातावरणीय समस्या बेहोर्नुपरिरहेको छ । मानव क्रियाकलाप र भौतिक विकासलाई वातावरणमैत्री बनाउन तथा जलवायु परिवर्तनको प्रतिकूल असरसँग जुध्न सक्ने अनुकूलन क्षमताको विकासका लागि नेपाल सरकारले सामाजिक आर्थिक विकासमा न्यून कार्बन उत्सर्जन, जलवायु समानुकूलन सोचको अवलम्बन गर्नुका साथै स्रोत व्यवस्थापनमा कुशलता तथा सामाजिक न्यायपूर्ण समावेशी दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्दै हरित अर्थतन्त्रमुखी अवधारणालाई प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ । दिगो विकासमा जलवायु परिवर्तनका प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्दै वातावरणमैत्री कार्यलाई राष्ट्रिय योजनामा मूलप्रवाहीकरण गर्ने गरिएको छ । विकास र वातावरणको सन्तुलन कायम गर्न नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता, सन्धि तथा महासन्धि र प्रतिबद्धताअनुरूप राष्ट्रिय प्राथमिकता र आवश्यकतालाई परिपूर्ति गर्न लागि राष्ट्रिय नीतिगत कानुनी तथा संस्थागत संयन्त्रको व्यवस्था गरेको छ । वातावरण र जलवायु परिवर्तनको क्षेत्रमा वन तथा वातावरण मन्त्रालय, वातावरण विभाग र जल तथा मौसम विज्ञान विभाग नेपाल सरकारका प्रत्यक्ष सम्बन्धित निकाय नेपाल सरकारको जलवायु परिवर्तन नीतिले जलवायु सङ्कटापन्न गरिब समुदायको उत्थानका लागि जवलवायु अनुकूलन र न्यूनीकरणका क्रियाकालपहरूलाई क्षेत्रगत रूपमा मूलप्रभावहीकरण गर्नका लागि मार्गप्रशस्त गरेको देखिन्छ भने नेपालको वायु गुणस्तर र वातावरणीय मुद्दालाई सम्बोधन गर्न वातावरण संरक्षण ऐनले मार्गनिर्देशन गर्छ । सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका वातावरण र जलवायु परिवर्तनका मुद्दालाई सम्बोधन गर्न परिवर्तित सङ्घीय संरचनाबमोजिम परिमार्जित नीति तथा ऐनले मार्गदर्शन प्रदान गर्नेछ । साथै वातावरण संरक्षण र जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनका लागि बनेको वातावरण संरक्षण ऐन (स्वीकृतिका क्रममा रहेको) र विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन–२०७४ ले जलवायुजन्य प्रकोपसहित प्राकृतिक प्रकोप, वातावरणीय समस्याबाट सृजित प्रकोपबाट हुने जनधनको क्षति न्यूनीकरण र व्यवस्थापन कार्यलाई बलियो र स्तरीय बनाई जलवायु अनुकूलन र प्रकोप समुत्थान निर्माण गर्न मद्दत पुग्नेछ । जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय संरचना महासन्धिका प्रावधान, पेरिस सम्झौता, दिगो विकास लक्ष्य, पन्ध्रौँ आवधिक योजना, जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी राष्ट्रियस्तरमा निर्धारित योगदान र राष्ट्रिय नीति कार्यक्रमहरूले निर्दिष्ट गरेका क्रियाकलापहरूको कार्यान्वयनमार्फत जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूलाई न्यूनीकरण गर्दै जलवायु समुत्थान निर्माण गर्न नेपाल सरकार र विभिन्न गैरसरकारी निकायहरूले काम गरिहेका छन् ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ वातावरण कार्यक्रमको आह्वानमा सन् १९७४ देखि हरेक वर्ष जुन ५ का दिन विश्वभर मनाउँदै आइएको विश्व वातावरण दिवसले यस वर्ष सहर, समुदाय र विश्वभर नवीकरणीय ऊर्जा तथा हरित प्रवृद्धिको विकास गर्न तथा वायु गुणस्तरमा सुधार ल्याउनका लागि विश्वव्यापी रूपमा सरकार, उद्योग, समुदाय, निजी क्षेत्र र हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो स्थानबाट सक्दो पहल गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई महŒव दिएको छ ।
नेपालमा पनि विगत केही दशकयता विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा विभिन्न कार्यक्रमहरू जस्तै जनचेतनामूलक प्रदर्शनी, नवीनतम कार्ययोजनाको घोषणालगायतका कार्यक्रमहरूका साथै वातावरण र वातावरण संरक्षणको क्षेत्रमा संस्थागत, निजी तथा व्यक्तिगत तवरबाट हुने प्रयासलाई प्रोत्साहन गर्नका लागि सो क्षेत्रमा उत्कृष्ट कार्य गर्ने महानुभावलाई पुरस्कृत गर्दै देशव्यापी महŒवपूर्ण अभियानका रूपमा नेपाल सरकारले बर्सेनि मनाउँदै आइरहेको देखिन्छ । वातावरण तथा जलवायु भौगोलिक तथा प्रशासनिक सीमाविहीन हुने भएकाले यो आफैँमा विश्व्यापी मुद्दा हो । जनसङ्ख्याको बढ्दो चाप, तीव्रत्तर विकास एवम् भौतिक पूर्वाधार निर्माण र बदलिँदो मानव व्यवहारले गर्दा दिनप्रतिदिन वायु गुणमा ह्रास बढ्दै गरेको छ । विश्वको जनसङ्ख्याको ९० प्रतिशत मानिसले प्रदूषित वायुयुक्त श्वास फेर्छन् भने सोको कारण बर्सेनि करिब ७० लाखको असामयिक मृत्यु हुने गरेको छ । उक्त समस्याबाट एसिया र प्रशान्त क्षेत्रका जनता सबैभन्दा बढी प्रताडित हुने गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार नेपाल पनि वायु पदूर्षणको उच्च जोखिममा रहेको छ । तसर्थ, वायु प्रदूषण वर्तमान मानव जातिका लागि सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय समस्याका रूपमा देखापरिरहेको परिपे्रक्ष्यमा उक्त समस्याको तत्काल समाधानका लागि सबैलाई जागरुक गराउने उद्देश्यले ‘वायु प्रदूषण’ लाई केन्द्रित गर्दै नेपाल सरकार, वन तथा वातावरण मन्त्रालयले यस वर्षको मूल नारा ‘स्वच्छ वायु ः स्वस्थ जीवन’ तय गरेको छ ।
वर्तमान अवस्थामा मानवीय स्वास्थ्य र स्थायित्वका लागि वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन प्रमुख वातावरणीय चुनौतीका रूपमा देखापरिरहेका छन् । तसर्थ, वातावरण र जलवायु परिवर्तनको क्षेत्रमा भए–गरेका कार्यहरूको हालसम्मको अनुभव र असल अभ्यासका सम्बन्धमा विचार विमर्श र मूल्याङ्न गर्दै बदलिँदो अवस्थामा वातावरण तथा जलवायु परिवर्तनका जल्दाबल्दा मुद्दालाई सम्बोधन गर्न उपयुक्त विकल्पहरू पहिचान गर्दै सबै सरोकारवालाबीच वातावरणीय स्वच्छतासम्बन्धमा साझा बुझाइ स्थापित गर्नु र भावी कार्ययोजना तर्जुमा गरी व्यक्ति, परिवार र समाजलाई जागरुक गराउन नीति निर्माता, प्राज्ञिक व्यक्तित्व, विज्ञहरूका साथै स्थानीय बुद्धिजीवी, नागरिक समाज, पत्रकार, युवा, विद्यार्थी, उद्योग व्यवसायी, निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारका प्रमुख तथा प्रतिनिधिहरू सबैले तत्काल आ–आफ्नो स्तरबाट उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरी स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा जिउन पाउने नागरिकको अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

(लेखकद्वय नेपाल जलवायु परिवर्तन सहायक कार्यक्रममा आबद्ध हुनुहुन्छ । )

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना