उज्यालो सहरमा मलिन अनुहार

 गोकर्ण दयाल


भारतको पिथौरागढ जिल्लाको पुरानो बजार छेउको सिनेमा लाइनको बायाँतर्फ एउटा सानो गल्ली छ । उज्यालो सहरको त्यस गल्लीभित्र छिर्दा चलचित्र होइन, घरदेश छाडेर परदेशिएका हजारौँ नेपाली मजदुरको मलिन अनुहारका कथा पढ्न सकिन्छ । बोरा ओढेर महल सजाउने मजदुरका कथा पिथौरौगढमा छरपष्ट छन् । १४÷१५ वर्षीय बालकदेखि ६० वर्षीय वृद्धसम्म घर–परिवार पाल्ने सपना बोकेर उज्यालो सहरमा मलिन सपना लिएर पुगेका छन् ।
३० वर्षअघि सुदूर पहाडका नेपालीहरू पिथौरागढ बजारमा घिउ बेचेर पैसा लिन्थे । टिनका टिन घिउ बेचेर नुन र लत्ताकपडा किन्न पिथौरागढ जान्थे । पहिले वस्तु र वस्त्रको व्यापार हुन्थ्यो । अहिले पसिनाको व्यापार चलेको छ । पसिना बगाएर धन कमाउन पिथौरागढ जाने नेपाली मजदुरमा पछिल्लो समय महिलाको सङ्ख्या पनि उल्लेख्य रूपमा थपिन थालेको छ ।
विकासे कोदालोको रूपमा डोजरले गाउँलेको रोजगार खोसेपछि दार्चुलाबाट एकै गाउँका ५० जना कामको खोजीमा भारतको पिथौरागढ पुगेका छन् । पिथौरागढमा धेरै विकास भइरहेको छ । सडक चौडा बन्दै छन् । आधुनिक भवन ठडिँदै छन् । सिँचाइ कुलो बन्दै छ । त्यसैले त नेपाली मजदुरले रोजगार पाएको मजदुरका मेट (नाइके) हरिभान ठगुन्नाले बताउनुभयो ।  simantakrit
‘स्वदेशमै बस्न मन त थियो नि ! गाउँमा कुनै रोजगार छैन, दार्चुला मार्मा–३ का हरिभान ठगुन्नाले भन्नुभयो । नेपालमा बाटोघाटो बनाउँछौँ भनेर स्थानीय तहको चुनाव जितेका नेताले डोजर ल्याएर गाउँलेको हातमुख जोर्ने बाटो नै बन्द गरिदिए । पिथौरागढमा पनि सडक बन्दै छन् । यहाँ त हामीले रोजगार पाएका छौँ, पिथौरागढमा भेटिएका बैतडीको पुरचौडी नगरपालिका–५ कुवाकोटका अर्का मजदुर आनसिंह जागिरीले आफ्नो पीडा सुनाउनुभयो ।
पिथौरागढको सिनेमा लाइनको सडकबाट छवटा सिँढी ओर्लेपछि गल्लीको भित्रपट्टि नेपाली मजदुर, महिला र केटाकेटीको आश्रयस्थल छ । मजदुरलाई खाना खुवाउन बझाङकी धानादेवी ढाँट पिठो मुछ्दै गरेको अवस्थामा भेटिनुभयो । छ वर्षीय बालक हरिश ढाँट आमासँगै टाँस्सिएर बसिरहेका थिए ।
बिँडीको नराम्रो गन्ध आयो । दार्चुला मार्मा–३ का हरिभान ठगुन्ना मजदुरको हुलसहित खाना खान भित्र छिर्न लाग्दा हातमा रहेको बिँडी भुइँमा फाल्दै खुट्टाले निभाउनुभयो ।
सामान्यतया पुरुषहरू रोजगारका लागि भारत जाने गरे पनि पछिल्लो समय महिलासमेत मजदुरी गर्न भारत जान थालेका छन् । आमाबुवासँगै बालबच्चासमेत भारत जान बाध्य भएका छन् । मजदुरीले कतिपय बालबालिकाको पढाइमा समेत बाधा पुगेको छ । महिला र केटाकेटीसहित रोजगारका लागि भारतको पिथौरागढ छिर्नुभएका बझाङ, चिरबित्थड गाउँपालिकाका गोपाल ढाँट र श्रीमती धानादेवी ढाँट खेती गरेर खान नपुग्ने भएकैले रोजगारका लागि यता आउनुपरेको बताउनुहुन्छ ।
पिथौरागढ पुग्न बैतडी सदरमुकामबाट २२ किलोमिटरको यात्रा पूरा गरेर झुलाघाट पुगिन्छ । नेपाल–भारत जोड्न इस्टइन्डिया कम्पनीले बनाएको झोलुङ्गे पुल पार गरेपछि भारतीय सीमा आरम्भ हुन्छ । झुलाघाटबाट दुई सय नेपाली रुपियाँ बराबरको टिकट काटेपछि सीधै पिथौरागढ बजार पुगिन्छ । यो नाका भएर सुदूरपश्चिम प्रदेश र कर्णाली प्रदेशबाट नेपाली मजदुर कामको खोजीमा पिथौरागढ पुग्ने गरेका छन् । १९ वर्षअघि अर्थात् सन् २००० मा भारतको उत्तरप्रदेशबाट छुट्टिएर १३ जिल्लाको अलग प्रदेशका रूपमा उदाएको उत्तराखण्ड राज्य पछिल्लो समय नेपाली मजदुरले पसिना बगाउने श्रमनगरी बनेको छ । १९ वर्षअघि मात्रै गठन भएको उत्तराखण्ड राज्यका १३ जिल्लामध्ये ११ वटा पहाडी जिल्ला छन् । पिथौरागढ पूरै पहाडी जिल्ला हो । तर, यहाँ भइरहेको विकास निकै लोेभलाग्दो छ । पिथौरागढको विकासमा नेपाली मजदुरले पसिना बगाएका छन् । बोरा ओढेर नेपाली मजदुरले यहाँका महल सजाएका छन् । एक छाक मात्रै खाएर भए पनि सडकमा काम गरिरहेका भेटिन्छन् ।
भारतको उत्तराखण्ड राज्यका पिथौरागढ, चम्पावत, बागेश्वर, अलमोडा, पहुरीगढवाल, टेहरी गढवाल, उधमसिंहनगर, चमौली, नैनीताल, रुद्रप्रयाग, उत्तरकाशी, हरिद्वार र देहरादुन गरी जम्मा १३ जिल्ला छन् । १३ जिल्लाको जनसङ्ख्या १ करोड ८६ हजार छ । उत्तराखण्ड राज्यका १३ जिल्लामध्येको पिथौरागढ जिल्लामा मात्रै करिब ५ लाख जनसङ्ख्या छ । त्यहाँ भेटिएका नेपाली मजदुरका अनुसार भारतको उत्तराखण्ड राज्यमा ४० हजारभन्दा बढी नेपाली मजदुरले पसिना बगाइरहेका छन् ।
३० वर्षअघि सामान्य रहेको पिथौरागढ अहिले सहरोन्मुख जिल्ला बनेको छ । उत्तराखण्ड राज्य सरकारले यहाँको बसाइँ सराइलाई रोक्न गाउँगाउँमा स्कुल, कलेज, अस्पताल, सुपथ मूल्यका खाद्य पसल खोलेको छ । गाउँगाउँमा सडक यातायात, सिँचाइ कुलो, दुग्ध उद्योग, कलकारखाना खुलेका छन् । यी सबै क्षेत्रमा नेपाली मजदुरले काम गर्दैआएका छन् ।
दार्चुलाबाट ५० जना मजदुर कामको खोजीमा भारतको पिथौरागढ पुगेको ठगुन्नाले बताउनुभयो । ठगुन्नाले आफू मेट (नाइके) भएको बताउनुभयो । पिथौरागढमा धेरै विकास भइरहेको छ । सडक चौडा बन्दै छन् । आधुनिक भवन ठडिँदै छन् । सिँचाइ कुलो बन्दै छ । सयौँ उन्नत गाई पालेर पिथौरागढमा आँचल डेरी उद्योग खुलेको छ । त्यसैले त नेपाली मजदुरले रोजगार पाएको ठगुन्नाले बताउनुभयो । मजदुरले त्यहाँ श्रम गरेर दैनिक चार सय भारतीय रुपियाँ ज्याला पाउने गरेका छन् ।
सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशबाट रोजगारका लागि उत्तराखण्ड राज्यको पिथौरागढ, नैनीताल, देहरादुन, चम्पावतलगायतमा मात्रै ४० हजार हाराहारी नेपाली मजदुर रहेको मजदुरका मेट हरिभान ठगुन्नाले बताउनुभयो । नेपालमा स्कुल बिदाको समयमा विद्यार्थीसमेत मजदुरी गर्न पिथौरागढ आउने भएकाले मजदुरको सङ्ख्या अझै बढ्ने गरेको ठगुन्नाले बताउनुभयो । घरमा खान–लगाउन समस्या भएपछि पछिल्लो समय श्रीमान्सँगै बालबच्चा बोकेर रोजगारका लागि महिलासमेत भारत जान थालेका छन् । ‘स्वदेशमै बस्न मन त थियो नि ! गाउँमा कुनै रोजगार छैन । खान–लाउन पुग्दैन । श्रीमान् दिनभरि मजदुरी गर्नुहुन्छ । म आफूसँगै आएका मजदुरका लागि खाना पकाउँछु । डेरालाई नै होटलजस्तो बनाएका छौँ,’ धानादेवीले भन्नुभयो । मजदुरहरू ५० रुपियाँमा खाना खाएपछि सिनेमा लाइनको त्यही गल्लीभित्रको एउटा कोठामा निःशुल्क सुत्ने गरेका छन् ।
नेपाल सरकारले सडक निर्माण गर्दा एक करोड रूपियाँसम्मका योजनामा डोजर चलाउन नपाइने परिपत्र गरे पनि स्थानीय सरकारले केन्द्र सरकारको निर्देशनलाई पालन गरेका छैनन् । डोजरले रोजगार खोसेपछि भारत जाने नेपाली मजदुरको सङ्ख्या दिनदिनै बढिरहेको छ ।
दिनभरि भारी बोकेर थकान र घर परिवारको सम्झनालाई भुल्न अधिकांश मजदुर एक घुट्को रक्सी पिएर सुत्ने गरेका छन् । कोही बिँडी पिउँछन् । कोही त अम्मल नभएका पनि छन् । १४÷१५ वर्षीय बालकदेखि ६० वर्षीय वृद्धसम्म एउटै कोठामा गुम्सिएर बस्ने गरेका छन् । ‘छुट्टै डेरा लिऊँ भने कमाएको पैसा यतै सकिन्छ । त्यसैले सबै मजदुर एउटै कोठामा सगोलमै बस्ने गरेका छौँ’ मजदुर गणेशबहादुर जागिरीले भन्नुभयो ।
राति सँगै सुतेका मजदुर कामको खोजीमा बिहान चार–पाँच जनाको समूहमा विभाजित भएर विभिन्न ठाउँमा भौँतारिन्छन् । मजदुरले त्यहाँ भारी बोक्नेदेखि अन्य कठिन परिश्रम गरिरहेका भेटिन्छन् । अधिकांश बाल मजदुर शरीरको क्षमताभन्दा गह्रौँ काम गरिरहेका हुन्छन् ।
पिथौरागढ जिल्लाको होटलमा भेटिएका बालश्रमिकलाई त्यहाँको प्रहरी र स्थानीय कार्ड संस्थाले नेपालबाट अभिभावक बोलाएर जिम्मा लगाउन थालेपछि कतिपय बालबालिका भारतीय गाउँमा छिरेर सिजनअनुसार त्यहाँका किसानको खेतमा गहुँ काट्ने, भकारो सोहोर्ने, घाँस काट्नेजस्ता काममा समेत लागेका छन् ।
‘भारतीय गाउँमा कहाँ कुन ठाउँमा बालश्रमिक छन् भन्ने थाहा हुँदैन,’ होटलमा भेटिएका जति बालबालिकालाई नेपालबाट उनीहरूका अभिभावक बोलाएर जिम्मा लगाउने गरेको पिथौगढस्थित कार्ड संस्थाकी काउन्सलर भागीरथी पोखरियालले बताउनुभयो । यो संस्था महिला तथा बाल अधिकारको क्षेत्रमा क्रियाशील संस्था भएको पोखरियालले बताउनुभयो । नेपालबाट बालविवाह गरेर भारत आउँदै गरेका दुई जना बालिकालाई अभिभावकको जिम्मा लगाएको भागीरथी पोखरियालले सुनाउनुुभयो । खुला सीमाका कारण बिहेवारी वारिपारि हुने गरेको छ । भारतका हरियाणालगायत ठाउँमा लिङ्ग पहिचान भएको छोरीको भ्रूणहत्या हुने गरेको र विवाहका लागि नेपाल आउने गरेका घटनालाई कार्ड संस्थाले गहिरो ढङ्गले अध्ययन गरिरहेको उहाँले बताउनुभयो ।
गत महिना दार्चुलाबाट एक जना १३ वर्षीया बालिका कामको खोजीमा पिथौरागढमा भेटिएकी कार्ड संस्थाकी भागीरथीले बताउनुभयो । प्रहरी र संस्थाको पहलमा एक हप्ता पुनःस्थापना केन्द्रमा राखेर नेपालबाट अभिभावक बोलाएर जिम्मा लगाइएको थियो ।
महिला बेचखिनमा नपरून् र कुनै पनि बालबालिकालाई उनीहरूको क्षमताभन्दा बढीको कडा श्रममा नलगाइयोस् भन्ने उद्देश्यले कार्ड संस्थाले पिथौरागढ जिल्लामा काम गरिरहेको पोखरीयालले दाबी गर्नुभयो ।
आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ को साउनदेखि वैशाखसम्म बैतडी प्रहरीले १५ जना बालबालिकालाई भारत जान रोकेको तथ्याङ्क छ । प्रहरीले नेपाल–भारत सीमानाका झुलाघाटबाट १३ बालक र दुई बालिकालाई उद्धार गरेर अभिभावकको जिम्मा लगाएको थियो । भागेर भारत जाँदै गरेकामध्ये १० वर्षदेखि १९ वर्षसम्मका बालबालिका रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय बैतडीको महिला तथा बालबालिका सेलमा कार्यरत प्रहरी नारा महराले बताउनुभयो ।
भारत छिर्ने बालबालिकामा अधिकांश त अपरिचित व्यक्तिसँग नै गइरहेको प्रहरीले बताएको छ । तीमध्ये एक बालिकालाई भारतीय नागरिकले राम्रो जागिर खोजी दिने प्रलोभनमा पारेर लाँदैै गरेको अवस्थामा प्रहरीले फेला पारेको थियो । प्रहरीले उद्धार गरेर घर पठाएका बालबालिकाले घरको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले काम गर्न पिथौरागढ जान लागेको बताएको महिला तथा बालबालिका सेल बैतडीले जानकारी दिएको छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds