९०–९०–९० लक्ष्य र एड्स चुनौती

एचआईभी एड्स अहिले संसारकै लागि चुनौती बनेको छ । विधिवत रूपमा एचआईभी एड्स पत्ता लागेयता झण्डै साढे तीन करोड मानिसले ज्यान गुमाइसकेका छन् । हालसम्म एचआईभी एड्स नियन्त्रण वा निको पार्ने कुनै औषधि पत्ता नलागिसकेको अवस्थामा युएन एड्सले सन् २०२० सम्म हासिल गर्नेगरी ९०–९०–९० को लक्ष्य तर्जुमा गरेको छ । विश्वव्यापी रूपमा नै महत्वाकांक्षी मानिएको यो लक्ष्य हासिल गर्न निकै चुनौतीपूर्ण मानिएको छ । यिनै सन्दर्भलाई लिएर केआर अधिकारीले तयार पार्नुभएको आलेख ।kr

हिजोआज ह्युमान इम्युनोडिफिसियन्सी भाइरस (एचआईभी) (एक्वार्ड इम्युनोडिफिसियनसी सिन्ड्रोम) एड्स अर्थात् रोगसँग लड्ने प्रतिरोधात्मक शक्ति ह्रास हुने रोगले मानव जातिलाई नै आक्रान्त पारेको छ । यसबाट दिनहुँ हजारौँ मानिसले ज्यान गुमाइरहेका छन् भने दिनहुँ त्यत्तिकै सङ्ख्यामा यसबाट सङ्क्रमित पनि भइरहेको यथार्थ हो । सन् १९८८ देखि विश्वभरि प्रत्येक वर्ष डिसेम्बर १ तारिखमा यस रोगप्रति सचेतना अभिवृद्धि गर्न एड्स दिवस मनाइने गरिएको छ । एचआईभी एड्सको हालसम्म कुनै औषधि वा खोपको आविष्कार नभइसकेका कारण एचआईभी सङ्क्रमित तथा रोगीहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि हुनेक्रम जारी छ । विधिवत् रूपमा यो रोग पत्ता लागेको झण्डै ४० वर्ष भइसके पनि हाल उपलब्ध औषधि तथा उपचारले रोगीको दीर्घकालीन उपचार सम्भव नभएर थामथुम मात्र भइरहेको छ । यस सन्दर्भमा एचआईभी एड्सबाट पीडित हुने तथा यस रोगबाट मृत्यु हुने अवस्था कमी आए पनि यस रोगलाई नियन्त्रणमा लिन भने सकिएको छैन ।
एड्स सबैभन्दा पहिले आजभन्दा ३७ वर्षअघि अर्थात् सन् १९८१ मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा पत्ता लागेको थियो । त्यतिबेला सुई प्रयोग गरेर लागूऔषधि लिने तथा समलिङ्गीमा अचानक प्रतिरोधात्मक शक्तिमा ह्रास आएर न्युमोनिया रोगको जस्तो लक्षण देखिएको थियो । त्यसयता यो रोग महामारीका रूपमा विश्वका सबै महादेशमा फैलिरहेको छ, अहिले विश्वको कुनै पनि त्यस्तो वा क्षेत्र छैन, जहाँ एचआईभी एड्स सङ्क्रमित वा रोगी फेलानपरोस् ।
नेपालमा सन् १९८८ अर्थात् वि.सं २०४५ सालतिर पहिलोपटक एचआईभी सङ्क्रमणको घटना पत्ता लागेको थियो, त्यसयता नेपालमा एचआईभी एड्सका घटना क्रमिक रूपमा बढ्दै गएको पाइन्छ । तथापि हालका केही वर्षमा यसमा केही कमीसमेत आएको छ । नेपालमा एचआईभीको सङ्क्रमणमा क्रमशः सुइद्वारा लागूपदार्थ सेवन गर्ने, यौन व्यवसायी तथा ग्राहक, समलिङ्गी, वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका पुरुष कामदार तथा कैदीहरूमा बढी रहेको पाइएको एड्स तथा एचआईभी नियन्त्रण राष्ट्रिय केन्द्रको तथ्याङ्क छ । सन् २०१७ सम्म नेपालमा ३० हजारभन्दा बढी मानिस एचआईभी सङ्क्रमणबाट पीडित छन्, जसमा यौन व्यवसायी तथा ग्राहक ३४ प्रतिशत तथा सुइद्वारा लागूपदार्थ सेवन गर्नेको सङ्ख्या १० प्रतिशत छ । यस्तै अन्य समूहमा प्रवासी कामदार, रगतका कारण सङ्क्रमित हुनेहरू पनि छन् । aids 1
एचआईभी सङ्क्रमणको उत्पत्ति मध्यपश्चिम अफ्रिकाका हरिया बाँदर र चिम्पान्जी हुँदै २०औँ शताब्दीको सुरुवाततिरै मानव जातिमा सरेको मानिन्छ । एचआईभी सङ्क्रमणसम्बन्धी जानकारी सन् १९५९ तिरै अफ्रिकी राष्ट्र कङ्गोमा भएको थियो । त्यतिबेला अध्ययन अनुसन्धानका अभावमा यस रोगबारे खासै चासो दिइएको थिएन । पछि अमेरिकालगायत युरोपेली मुलुकहरूमा क्रमिक रूपमा यो रोगको प्रभाव बढ्दै गएपछि यसमा विभिन्न अध्ययन तथा अनुसन्धानले तीव्रता पाउन थालेका हो ।
अकस्मात् ज्वरो आउनु, घाँटीमा समस्या, छालामा घाउ–खटिरा, टाउको दुख्नु, पेटमा गडबडी आदि जस्ता एचआईभी सङ्क्रमणका प्रारम्भिक लक्षण हुन्छन् । सङ्क्रमण बढ्दै गएपछि प्रतिरोधात्मक शक्ति कमजोर भएपछि पखाला लाग्नु, तौल घट्नु आदिजस्ता लक्षण देखिँदै जान थाल्छन् । उपचार गरिएन भने एचआईभी सङ्क्रमितमा क्षयरोग, मेनेन्जाइटिस, जीवाणु सङ्क्रमण, क्यान्सरजस्ता रोगले पनि आक्रमण गर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ । एचआईभी सङ्क्रमणका कारण एड्स रोगले मानिसलाई सताउन थाल्छ, यस अर्थमा एचआईभी जीवाणु हो भने एड्स एचआईभी जीवाणुले सङ्क्रमण गरेपछिको स्वास्थ्य अवस्था हो । सुरु–सुरुमा महामारीको अवस्थामा एचआईभी जीवाणुबाट सङ्क्रमित भएको १० वर्षपछि एड्स रोग लाग्ने र यसपछि जम्मा एक/दुई वर्षमात्र बाँच्ने अवस्था थियो तर अहिले सुध्रिँदो स्वास्थ्यस्थितिका कारण एचआईभी एड्सका बिरामीका बाँच्ने अवधि बढ्नुका साथै गुणस्तरीय जीवनयापन गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।

के भन्छ आँकडाले ?
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) को पछिल्लो आँकडाअनुसार संसारभरि तीन करोड ६९ लाख मानिस एचआईभीबाट सङ्क्रमित वा पीडित छन्, जसमध्ये १८ लाख मानिस सन् २०१७ मा मात्र सङ्क्रमित भएका हुन् । यस वर्षको विश्व एड्स दिवसको नारा आफ्नो अवस्था जानौँ भन्ने राखेर मानिसलाई आफ्नो एचआईभी अवस्था कस्तो छ भनेर जान्न बुझ्न प्रोत्साहित गरिएको छ । विश्वमा एचआईभी एड्सको भयावह अवस्थालाई दृष्टिगत गर्दै राष्ट्रसङ्घले आफूअन्तर्गत नै युएन एड्स नामक निकायको गठन पनि गरेको छ । सन् १९८८ यताको आँकडा विश्लेषण गर्दा चारमध्ये तीनजना एचआईभी सङ्क्रमितलाई आफ्नो अवस्थाका बारेमा जानकारी छ तर युएनएड्सको रिपोर्टका अनुसार आफ्नो अवस्था थाहा नपाएका सङ्क्रमितसम्म पहुँच पु¥याउन तथा उनीलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न अझै धेरै प्रयासको आवश्यकता रहेको औँल्याइएको छ ।
सन् २०१७ मा मात्र संसारभरि झण्डै १० लाख मानिसले एचआईभी एड्सका कारण ज्यान गुमाएको डब्लुएचओको तथ्याङ्क छ । सन् १९८० यता हालसम्म विश्वभरिका झण्डै आठ करोड मानिस यस रोगबाट सङ्क्रमित वा पीडित भइसकेका छन् भने हालसम्म साढे तीन करोडभन्दा बढी व्यक्तिले ज्यान गुमाइसकेको युएन एड्सको तथ्याङ्कले बताउँछ । एचआईभी एडसबाट एकै वर्षमा सबैभन्दा बढी मृत्यु सन् २००४ मा भएको थियो, त्यतिबेला एक करोड ९० लाख मानिसले ज्यान गुमाएका थिए । एचआईभी त्यस्तो जीवाणु हो, जसले एचआईभी सङ्क्रमण गर्छ । यसले मानिसको प्रतिरोधात्मक क्षमतामा आक्रमण गर्नुका साथै प्रतिरक्षा प्रणालीलाई कमजोर बनाइदिन्छ । एचआईभी सङ्क्रमणको निकै विकसित चरण नै एड्स हो । एचआईभी रगत, वीर्य, एचआईभी सङ्क्रमित महिलाले स्तनपान गराउँदा सर्न सक्छ, डब्लुएचओका अनुसार हात मिलाउँदा, चुम्वन गर्दा तथा खाद्यान्न, पानीलगायत अन्य व्यक्तिगत चीजवस्तु साटफेर गर्दा यो रोग सर्दैन ।

भविष्यमा एड्स उपचार
स्वास्थ्य विज्ञानमा महŒवपूर्ण प्रगति हुँदाहुँदै पनि एचआईभी एड्स निर्मूल वा नियन्त्रण गर्ने सन्दर्भमा वैज्ञानिकहरूलाई पूर्ण सफलता मिलेको छैन । अहिलेसम्म एचआईभी एड्स निको पार्ने कुनै औषधि वा खोपको आविष्कार भएको छैन । एन्टिरिट्रोभाइरल उपचारले मानव शरीरमा एड्सको विस्तारलाई केही सुस्त गर्न सक्नेमात्र होइन बिरामीलाई झण्डै सामान्य जीवनयापन गर्न सक्ने अवस्थामा ल्याए पनि अन्य रोगजस्तै औषधि खाएर नियन्त्रण गर्न सकिने अवस्थामा विश्व पुगेको छैन । एचआईभी एड्स सङ्क्रमण तथा रोग पत्ता लाग्नेबित्तिकै उपचार प्रारम्भ गर्नु सकेमात्र एन्टिरिट्रोभाइरल उपचार पद्धति रोगीका लागि लाभदायक हुन सक्छ । हाल विश्वभरिमा सवा दुई करोड रोगी वा सङ्क्रमितले यो उपचार विधि अपनाइरहेका छन् ।
एचआईभी एड्स रोग पत्ता लागेदेखि नै यसको उपचार पद्धतिका सम्बन्धमा झण्डै ४० वर्षदेखि अध्ययन अनुसन्धान भइरहेको छ । यसको उपचारमा ९० को दशकदेखि एन्टिरिट्रोभाइरल थेरापीले दसौँ लाख सङ्क्रमितका जीवनमा ल्याएको परिवर्तनलाई उल्लेखनीय मान्न सकिन्छ । स्वास्थ्य अनुसन्धानकर्ताहरू अबको केही वर्षमा नै यस रोग निको पार्नेखालको औषधि ल्याउने प्रयास गरिरहेको बताइन्छ । उनीहरूका अनुसार अबको पाँचदेखि दस वर्षसम्म एड्सको औषधि तयार हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
यसैबीच विश्वप्रसिद्ध म्यासाच्युट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) र बर्मिङ्घम एन्ड वुमेन्स हस्पिटलले एउटा त्यस्तो क्याप्सुलको विकास गरेको छ, जसको एक मात्राले हप्ताभरिको एचआईभी औषधिबराबरको काम गर्छ । यसबाट निकै सतर्कतापूर्वक विभिन्न औषधिको मात्रा लिनुपर्ने एचआईभीका रोगीहरूलाई निकै सघाउ पुग्ने विश्वास लिइएको छ । यो नयाँ क्याप्सुल रोगीले हप्तामा एकपटक लिएपछि यसले हप्ताभरि नै काम गरिरहन्छ । यसबाट रोगीलाई दिनहुँ औषधि खाइरहनुपर्ने झन्झटबाट केही सहजता महसुस हुन्छ । यस अध्ययनसम्बद्ध एमआईटीका एक विज्ञ जियोभानी ट्राभर्सोले यस पद्धतिबाट रोगीले औषधिमा निर्भर भइहनुपर्ने अवस्थामा सुधार हुनुका साथै रोगीको तहमा एक उल्लेखनीय प्रभाव पर्ने तथ्य औँल्याएका छन् । यस्तै यसै अध्ययनसँग आबद्ध अर्का अध्येता रोबर्ट ल्यान्गरले औषधि दिने यस नयाँ पद्धतिका फलस्वरूप एचआईभी एड्सका मात्र नभई अन्य धेरै रोगका बिरामीहरूका लागि पनि सघाउ पुग्ने अपेक्षा व्यक्त गरेका छन् । यस अध्ययन अनुसन्धानलाई बिल तथा मेलिन्डा फाउन्डेसनले आर्थिक सहायता उपलब्ध गराइरहेको छ ।

९०–९०–९० रणनीति लक्ष्य
युएन एड्स तथा यसका साझेदारहरूले एचआईभी एड्स नियन्त्रणमा प्रभावकारी कदम चाल्ने सम्बन्धमा ९०–९०–९० महŒवाकांक्षी रणनीति अख्तियार गरेका छन् । जसअन्तर्गत सन् २०२० सम्म एचआईभीबाट सङ्क्रमितमध्ये ९० प्रतिशतले आफ्नो एचआईभी सङ्क्रमणको अवस्थाबारे जानकार हुनेछन् । यस्तै सन् २०२० भित्र एचआईभी सङ्क्रमित ९० प्रतिशतले एन्टिरिट्रोभाइरल थेरापी पाउनेछन् । सन् २०२० सम्ममा एन्टिरिट्रोभाइरल पाएका ९० प्रतिशत बिरामीमा सङ्क्रमण नियन्त्रण गर्ने लक्ष्य लिइएको छ । रणनीति तर्जुमा तथा लक्ष्य हासिल दुई भिन्दाभिन्दै विषयवस्तु हुन् । युएन एड्सले तर्जुमा गरेका ९०–९०–९० लक्ष्य जति महŒवपूर्ण देखिन्छन्, त्यत्ति नै यसको प्राप्ति असम्भव नभए पनि दुरुहपूर्ण पक्कै पनि छ । एसिया तथा अफ्रिकाका नेपाल, स्वाजिल्यान्डजस्ता अल्पविकसित मुलुकहरूका लागि यो रणनीति, लक्ष्यको कार्यान्वयन आफैँमा चुनौतीपूर्ण रहेको कटु यथार्थ हो ।
एचआईभी एड्समा निदान हुनु महŒवपूर्ण विषय हो किनकि यसैबाट रोगीलाई आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे जानकारी हुन्छ, फलस्वरूप उपलब्ध उपचार पद्धतिमा सहभागी हुन्छ । तर, नेपालजस्ता मुलुकमा रोग वा सङ्क्रमण पहिचान नै सबैभन्दा जटिल पक्ष हो, नेपालकै कुरो गर्ने हो । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि यो रोगबारेमा पर्याप्त जानकारी नै छैन । विश्वमा नेपालजस्तो अवस्था भएका थुप्रै मुलुक छन् । रोगबारे पर्याप्त जानकारी नभएसम्म परीक्षणका लागि मानिसमा जागरुकता वा सचेतता नआउन सक्छन् । Aids
अर्कोतर्फ एचआईभी एड्स परीक्षणका लागि केन्द्रहरू पनि पर्याप्त छैनन् । युएन एड्सले पनि यो समस्यालाई एक प्रमुख समस्याका रूपमा औँल्याएको छ । सोही संस्थाको रिपोर्टअनुसार पनि विगत केही वर्षयताको आँकडा विश्लेषण गर्दा झण्डै ७५ प्रतिशत एचआईभी सङ्क्रमितलाई मात्र आफ्नो अवस्थाबारे जानकारी छ ।
रिपोर्टले नै आफ्नो अवस्था थाहा नपाएका सङ्क्रमितसम्म पहुँच पु¥याउन तथा उनीलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न अझै धेरै प्रयासको आवश्यकता रहेको औँल्याइएबाट पनि यो कार्य सन् २०२० त्यति सजिलै कार्यान्वयन हुन नसक्ने स्पष्ट छ ।
यसैगरी सङ्क्रमितमध्ये ९० प्रतिशतले सन् २०२० सम्म एन्टिरिट्रोभाइरल थेरापी पाउने रणनीति गरिब मुलुकका बिरामीका लागि त्यति सजिलै सहज होला भन्ने अपेक्षा सम्भवतः कल्पनामात्र हुन सक्छ । यस्तै तेस्रो रणनीतिक बुँदाअन्तर्गत एन्टिरिट्रोभाइरल थेरापी पाएका सङ्क्रमितले सङ्क्रमण नियन्त्रणमा लिनेछ, जुन सबै सङ्क्रमितले यो थेरापी नपाएपछि नियन्त्रण हुने प्रश्नै छैन । तसर्थ, यो रणनीति व्यवहारमा कार्यान्वयन हुने गाहै्र देखिन्छ । वस्तुस्थिति यस्तो भए पनि सचेतना, आर्थिक स्रोतको उपलब्धता, उपयुक्त नीति नियम, राजनीतिक इच्छाशक्ति, परीक्षण केन्द्रका पर्याप्तता आदि जस्ता विषयले सन् २०२० सम्म ९०–९०–९० को लक्ष्य हासिल हुन सक्छ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना