मानवतावादी महाकवि देवकोटा

ush thakurप्रा.डा. उषा ठाकुर


वास्तवमा एउटा असल कवि युगद्रष्टा एवं भविष्यस्रष्टा हुन्छ । वर्तमान विशृङ्खल मानव जीवनलाई व्यवस्थित गरेर लोकमङ्गलको प्रतिष्ठा गर्नुका साथै भावी मानव जीवनलाई समेत मंगलमय बनाउने दिशामा सतत् प्रयत्नशील र समर्पित हुनु कवि कर्तव्य हो । मानवको मंगलपथलाई आलोकमय बनाउनको लागि नेपाली वाङ्मय जगत्का वरद्पुत्र मानववादी कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले मृत्यु–पर्यन्त रोग, भोक र शोकसँग संघर्षमय जीवन बिताउँदा पनि आफ्नो कवि कर्मलाई पूर्ण रूपमा सार्थक तुल्याउनुभयो ।
मानवतावादी लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत गौरव गर्न सकिने नेपालका एक सशक्त महान् प्रतिभा र राष्ट्रिय विभूति हुनुहुन्छ । नेपाली कवितालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पु¥याउने बहुमुखी प्रतिभाका धनी देवकोटाले नेपाली साहित्यका विविध विधामा सफलतापूर्वक कलम चलाई नेपाली साहित्यलाई धनी र समृद्ध बनाउने कुरामा ठूलो योगदान पु¥याउनुभएको छ । आफ्नो सर्वस्व त्यागेर र स्वयं आफूलाई नै मेटाएर नेपाली साहित्यलाई समृद्धि र अमरता प्रदान गर्नको लागि महाकविले एउटा अविस्मरणीय उदाहरण प्रस्तुत गर्नु भएको छ, एउटा सिङ्गो साहित्यको इतिहासको सिर्जना गर्नुभएको छ ।
सरस्वतीका वरद्पुत्र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले (वि.सं. १९६६–२०१६) युगको अर्थनीति, राजनीति, समाजनीति, शिक्षानीति, सभ्यता, संस्कृति, साहित्य सबै क्षेत्रमा गहन चिन्तन–मनन गरेर समाजका साना–ठूला समस्यामाथि गहनतापूर्वक दृष्टि निक्षेप गरेर मानवीय आदर्शको मूल्यमान्यतामाथि सशक्त आवाज उठाउनु भएको थियो । असन्तुलित सामाजिक व्यवस्था र अन्तर्विरोधबाट निर्मित उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वले कविमा असीमित मानवीय भावना सिर्जना गरेर देवकोटालाई महाकविका साथै महामानवको उच्च सिंहासनमा पनि प्रतिष्ठित ग¥यो ।
कविता–यात्राको प्रारम्भदेखि नै कविका कवितामा जुन उदारतावाद र दीनदुःखीको सेवा भावना र कल्याण कामना देखिएको हो, उहाँका परवर्ती रचनामा यो मानवतावादी भावना क्रमशः बढ्दै गएको पाइन्छ । कविले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन जनकल्याणकारी भावनाको प्रचार–प्रसारमा नै लगाएको देखिन्छ । मानववादी भावनाका कट्टर समर्थक महाकवि देवकोटाले मानवीय सेवालाई नै सबैभन्दा ठूलो कर्म ठान्नुभएको हो । मन्दिर जानुभन्दा दीन–दुःखीको सेवा गर्नेतर्फ उत्प्रेरित गर्दै कवि भन्नुहुन्छ–
“फर्क, फर्क हे जाऊ समाऊ
मानिसहरूको पाऊ । ”
यस्ता अमर भावनाका रचयिता मानववादी देवकोटा साँच्चिकै मानव कल्याणका लागि समर्पित कवि हुनुहुन्छ । उहाँद्वारा यस्ता अमर सन्देश अभिनन्दनीय र प्रशंसनीय छन् साथै युग–युगसम्म हामीलाई पे्ररणा र प्रकाश दिनेछन् भन्नेमा अत्युक्ति छैन ।
देवकोटा प्रजातन्त्रप्रेमी, स्वतन्त्रता तथा समानताका हिमायती तथा मानववादी कवि थिए । २००४ सालमा ‘युगवाणी’ को सम्पादन (वनारसबाट) गरेर उहाँले नेपाली जनताको संघर्षलाई वाणी दिनुभयो । २००५ सालमा “पहाडी पुकार” द्वारा कविले सामाजिक विकृतिहरूका यथार्थ चित्रण गरेर समाजलाई उद्बोधित् गर्नुभएको हो –
“मर्नु त एक दिन अवश्यै पर्छ,
पशु झैँ न जीऊँ
मानिस हुँ भने, मानिस झैँ जीऊँ,
मानिसको हक लिऊँ । ”
त्यस्तै “रावण–जटायु युद्ध” मा पनि कविले असत्य र अन्याय जत्तिकै शक्तिशाली भए पनि आखिर विजय सत्य र न्यायकै हुन्छ, यस शाश्वत सत्यलाई जनसमक्ष ल्याउनुभएको छ । महाकविका “झंझा प्रति”,“बाढी की विष्णुमति”, “बाघले बच्चा किन खान्छ” आदि कविताहरूले जन–जीवनमा क्रान्तिकारी चेतना र संघर्षलाई उत्कर्ष प्रदान गरेको पाइन्छ ।
युगका अग्रदूत कवि देवकोटाका उत्तरवर्ती रचनाहरूमा सामाजिक असंगति, अन्यायप्रति विद्रोह–व्यंग्यका स्वर झन्–झन् टड्कारो हुँदै गएको देखिन्छ । “दाल–भात–डुकु”, “प्रमिथस”, “छहरा”, “हुरीको गीत”, “हामी नेपाली” जस्ता अनेकानेक कविताहरूको माध्यमबाट उहाँले मानवतामाथिको अन्याय, अत्याचार विरुद्धका आवाजलाई आफ्नो मानववादी भावना अभिव्यक्त गर्ने गरेको पाइन्छ । समाजको प्रगति, दीन–दुःखीको कल्याण, नेपालीका सुन्दर भविष्य, विश्व–शान्ति र मानव जातिका कल्याणका मंगलमय कामनामा उहाँ सधँै डुब्नु हुन्थ्यो ।
जीवनभरि नै प्रजातान्त्रिक संघर्षलाई प्रेरणा र सहयोग दिनुभएका देवकोटाले मृत्यु शय्यामा पनि “प्रजातन्त्र मर्न न पाओस्, फलोस्, फुलोस्” भनेर आफूलाई प्रजातन्त्रका प्रबल समर्थक देखाउनुभएको छ । विपरीत परिस्थितिहरूमा पनि आशा र आस्था प्रदान गर्ने देवकोटा– काव्य नेपाली साहित्यका अमर निधि हुनुहुन्छ ।
आफ्नो युगका स्पन्दन राम्ररी बुझ्ने युगकवि देवकोटाले २०१४ मा रुसको तासकन्दमा भएको अफ्रो–एशियाली लेखक सम्मेलनमा साहित्य जगत्लाई दिनुभएको यो सन्देश अत्यन्त उपयोगी र अनुकरणीय सिद्ध देखिन्छ–
“अब जनताको ध्यान बढी उच्चस्तरीय मूल्यहरूतर्फ र बढी व्यापक क्षितिजतर्फ आकर्षित गर्नको निम्ति लेखकले बढी फलदायी ढङ्गबाट काम गर्नु परेको छ । उसका अगाडि ज्यादै महŒवपूर्ण र कठिन कार्यभार रहेको छ, जुन उसले जीवनका कठोर अवस्थाहरूमा आफूले बहन गर्नुपरेको छ । लेखकले आफ्नो कामको पारिश्रमिक ज्यादै नै थोरै पाउँछ । परन्तु ऊ सच्चा लेखक हो भने उसले आफ्नो कार्य रोक्नु हुँदैन । उसले जनतामा भिज्नु पर्दछ, जनताबाट सिक्नु पर्दछ, समस्त मानव जातिको जीवन बोधका लागि र सबै वर्तमान समस्याहरू तथा घटनाहरूको अनुबोधका लागि आत्मा खोतल्नु पर्दछ । ” स्पष्ट छ कि युगको आकांक्षा र आवश्यकतासित आफ्ना भावना र आकांक्षा जोडेर मानवता–उत्थानका लागि जीवनपर्यन्त उहाँ प्रयत्नशील रहनु भयो ।
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचनम्” मा विश्वास राख्ने कविले आफ्ना अनेकौँ कविताहरूमा मानव जातिलाई प्रगति र निर्माणतिर डो¥याउनुहुन्छ । त्यसैले हो, लक्ष्मीप्रसादले “कामी दाई” लाई नै वास्तविक “विश्वकर्मा” भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ । उहाँ भन्न्ुहुन्छ –
“कर्म जस्तो कदम छैन, मर्म जस्तो आँखा
निर्माण झँै धर्म छैन, विजय झैँ आँखा । ”
मूलतः देवकोटाको काव्यको केन्द्र विन्दु नै मानववाद हो, आफ्नो समाज, देशप्रति जागरण चेतनासहित अन्तर्राष्ट्रिय भावना अर्थात् विश्वमा सर्वत्र शान्ति, स्वतन्त्रता, समानता तथा विश्व–भातृत्वका अमर भावना उहाँका कविताहरूमा सर्वत्र प्रकट भएको पाइन्छ । समाजमा न्याय, अन्याय र अत्याचारका विरुद्ध मानववादी कवि देवकोटा विद्रोह गर्न यस्तो हुङ्कार पनि गर्नुहुन्छ–
“जब मानवले मानवलाई मानव ठान्दैन साथी
तब कड्कडाउँछन् मेरो बत्तीसदन्ते बङ्गारा
म तन खाने आगो झैँ बहुला हुन्छु । ”
पागल
वस्तुतः कविको यो क्रान्ति र विद्रोह चेतनाले उहाँको मानवतावादी भावनालाई नै तीव्रता र उत्साह प्रदान गरेको देखिन्छ ।
हामी यसै निष्कर्षमा पुग्न सक्छौँ कि युगकवि देवकोटा एक मानववादी कविको रूपमा हाम्रो सामु मानव एकता, मानव समानता र विश्वबन्धुत्वका आदर्श लिएर विश्व कल्याण कामनामा समर्पित हुनु भएको देखिन्छ । देवकोटा साहित्यको महत्वलाई बुझेर देवकोटाका अप्रकाशित कृतिहरू प्रकाशित गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र यसलाई प्रोत्साहित गर्ने दायित्वबोध हामी सबैमा आउनु पर्छ । उहाँका कृतिहरूका अनुवाद गरेर हामी विश्वको अगाडि नेपाली साहित्यको बेजोड नमुना प्रस्तुत गर्न सक्छौँ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds