दशैँको धार्मिक, सांस्कृतिक एवम् सामाजिक महिमा

devi p acharyaडा. देवीप्रसाद आचार्य

 

दशैँ पूर्वीय दर्शनको एउटा महान्, धार्मिक, साँस्कृतिक तथा सामाजिक पर्व हो । यस पर्वमा नारीशक्तिको महिमालाई महŒव दिँदै मातृपूजा तथा उपसना गरिन्छ । दशमीलाई बडादशमी पनि भन्ने चलन छ । यस पर्वमा महालक्ष्मी एवम् महासरस्वतीको धुमधामसँग पूजा आराधना गरिन्छ । दशैँ घटस्थापनादेखि सुरु भएर कोजाग्रत पूर्णिमासम्म १५ दिन मनाउने चलन छ । यसो भए पनि विशेषगरेर बडादशैँका फूलपाती, सप्तमी, अष्टमी, नवमी र दशमीका दिनहरूको बढी महŒव भएको पाइन्छ ।
दशैँ पर्वमा शक्तिरुपिणी दुर्गा भवानीको पूजालाई विशेष महŒव दिएको पाइन्छ । किंवदन्तीअनुसार परापूर्वकालमा दैत्यहरूको आतङ्कबाट हैरान भएका देवताले शक्तिरुपिणी दुर्गा भवानीको आराधना गरेपछि दुर्गा भवानी प्रकट भएर देव–मनुष्यहरूलाई सताउने शुम्भ, निशुम्भ, रक्तवीज र महिषासुर आदि असुरको विनाश गरी उनले असत्यलाई पराजित गरिन् र सत्यको संरक्षण गरेकाले देवताहरूले निर्भय भई दुर्गा भवानीको पूजा–आराधना गरेर खुसियाली मनाउनेक्रममा दशैँको सुरुवात भएको धार्मिक मान्यता रहेको पाइन्छ ।
यसैगरी, त्रेता युगमा भगवान् रामचन्द्रले आश्विन शुक्ल प्रतिप्रदाको घटस्थापनाको दिनदेखि दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गरी भवानीकै कृपाले दशमीका दिन असुर रावणमाथि विजयप्राप्त गरेको घटनासँग पनि बडादशमीको कथन जोडिएको छ । भगवान् रामचन्द्रले रावणमाथि विजयप्राप्त गरेपछि असत्यमाथि सत्यको जित भएको अवसरमा दशमीलाई मान्दै आएको प्रसङ्ग जोडिएको छ । यसरी हेर्दा दशमीलाई दुर्गामाताको पूजा आराधना तथा उपसना गरी असत्यमाथि सत्यको विजय गर्नका लागि आशिर्वाद प्राप्त गर्ने अवसरका रूपमा मनाउने चलन रहेको पाइन्छ ।
बडादशमीमा विशेषगरेर नवरात्रिभरि विराट शक्तिका रूपमा महादेवी दुर्गाका नौवटा रूपको पूजा आराधना गरिन्छ । नौवटा रूप भन्नाले शैलपूत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कस्माण्डा, स्कन्द माता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदातृलाई बुझिन्छ । नवरात्रिको समयमा काठमाडौँका भद्रकाली, दक्षिणकाली, गुहेश्वरी, नक्साल भगवती, बज्रयोगिनी, मैतिदेवी, शोभाभगवती, पलाञ्चोक भगवती, भैरवी, बागेश्वरी, मनकामना, विन्ध्यावासिनी, गोरखकाली, बडिमालिकालगायत देशका शक्तिपीठहरूमा पूजा आराधना गर्न भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्दछ । यस अर्थमा दुर्गा माताका विभिन्न रूपहरूको नवदुर्गाभरि पूजा आराधना तथा उपासना गरिने हुनाले दशैँको धार्मिक महŒव रहेको छ ।
दशैँ पर्वलाई असुरी प्रवृत्तिविरुद्धमा सत्यको विजयका रूपमा मान्दै आएको पाइन्छ । असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको, दानवतामाथि देवताको, अमानवतामाथि मानवताको, अधर्ममाथि धर्मको, विभाजनमाथि एकताको, शत्रुमाथि मित्रताको, निराशामाथि आशाको र विछोडपछि मिलनको पर्वका रूपमा दशमी पर्वको महŒव रहेको छ । यस पर्वमा आफूभन्दा ठूलाबडाको हातबाट रातो टीका र पहेँलो जमरा लगाएर आशिर्वाद लिने गरिन्छ । यो पर्वले समाज वा व्यक्तिविशेषमा रहेको आपसी, कलह, द्वन्द्व, द्वेष, मनमुटाव आदिको अन्त्य गरी आपसी सद्भाव बढाउनमा सकारात्मक भूमिका खेलेको छ ।
दशैँ पर्वको अर्को पाटो पशुबलिप्रथा हो । यो प्रथा परम्परादेखि चल्दै आएको एउटा स्थिापित मान्यताका रूपमा रहेको पाइन्छ । अहिले यस प्रथाका बारेमा टीका–टिप्पणीहरू आउने गर्दछन् । समाजमा बलिप्रथालाई हटाउनुपर्ने आवाजहरू बलियो बन्दै गएको पाइन्छ । पशुबलिको अन्त्य गर्नपर्ने कुरा पशु अधिकारकर्मीको धारणा रहेको छ । एकातिर पशुबलिको चलन हट्न सकेको छैन भने अर्कोतिर समाजमा अहम्ता, दुर्भावना, ईष्र्या तथा अपराधी चिन्तन हाबी भइरहेको अवस्था छ । यसर्थ, मानिसमा रहेको नकारात्मक चिन्तन वा कर्मको बलि दिन सक्नु आजको आवश्यकता हो । यसो हुन सकेमा समाज शान्त, शालीन, अनुशासित तथा लोककल्याणकारी बन्न सक्दछ । कारुणिक बन्न सक्दछ । पशुबलि निरुत्साहित हुँदै जान्छ ।
दशमीको दिन आफ्ना बुवा, आमा, मान्यजन तथा आफन्तजनबाट टीका, जमरा थापी आशिर्वाद लिनका लागि टाढाटाढा गएर बसेका परिवारका सदस्यहरू घर फर्कने भएकाले यो पर्व पारिवारिक मिलनको पर्व पनि हो । हाम्रो देशको वर्तमान सन्दर्भमा दशैँको पारिवारिक महŒव अझै बढेको पाइन्छ । अहिले देशका प्रायः हरेक गाउँघरबाट छोराछोरी, दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरू रोजगारीका लागि विदेश गएको अवस्था छ । लामो समयसम्म भेटघाट हुन नपाएका आफन्तजन, साथीभाइ तथा इष्टमित्रहरूसँग भेटघाट गरी आपसी सद्भाव र हार्दिक सम्बन्ध वृद्धि गर्ने अवसरका साथै आपसी एकता, मित्रता, मनोरञ्जन, सहअस्तित्व एवम् मेलमिलापको पर्वका रूपमा दशैँकोे ठूलो महिमा छ । परिवारजन तथा कुटम्बबीचमा मानसम्मान, माया, स्नेह, सद्भाव तथा सहयोगी भावनाको विकास हुनु नै दशैँको सांस्कृतिक तथा सामाजिक महिमा झल्कनु हो ।
समाज परिवर्तनशील छ । समाजमा स्थापित मूल्य र मान्यताहरू सामाजिक विकास र चेतनासँगै परिवर्तन हुने गर्दछन् । परन्तु बडादशमीको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महŒव आजको समाजमा पनि त्यत्तिकै रहेको पाइन्छ । त्यसो त समाज विकासको क्रमसँगै दशैँलाई मान्ने तरिकाहरू भने केही बदलिएका छन् । फेरिएका छन् । बूढा मरे भाषा सरे भनेझैँ समाजमा स्थापित भाषा, संस्कार, मूल्य एवम् मान्यताहरू नयाँ पुस्तामा आउँदा केही परिवर्तन भएको पाइन्छ । हाम्रा अग्रजहरूले मनाउँदै आएको दशैँको मूल्य, मान्यता र शैलीमा आधुनिकीकरण भएको अनुभव हुन्छ । बडादशमी सामाजिक तथा पारिवारिक खुसी र आनन्दले भरिएको पर्व भए पनि आधुनिकताको नाममा दशैँ भड्किलो बन्दै गइरहेको छ । आयो दशैँ ढोल बजाई, गयो दशैँ ऋण बोकाई भन्ने लोक उक्तिले चरितार्थ हुँदै गएको पाइन्छ । दशैँमा मानिसले सकी–नसकी ऋण खोजेर राम्रो लगाउने, मीठो खाने र आवश्यकताभन्दा बढी खर्च गर्ने संस्कृतिको विकास भएको छ । दशैँलाई आफ्नो औकातले भ्याउनेगरी मनाउनुपर्दछ । घाँटी हेरेर हाड निल्नु भनेझैँ आफ्नो हैसियतले भ्याउने तरिकाको किनमेल, खानपान तथा मनोरञ्जन गरी यसलाई आर्थिक आडम्बरको भन्दा पनि सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक मिलनका रूपमा मनाउन आवश्यक छ । घरपरिवारको आयस्रोत नभए पनि ऋण खोजेर अरूको देखासिखी गर्ने बानी राम्रो होइन । आफ्नो गच्छेअनुसार खर्च गर्ने मनोविज्ञानकोे विकास गर्न आवश्यक छ ।
असत्यमाथि सत्यको विजयका रूपमा मानिआएको दशैँ पर्वमा उल्लिखित सामाजिक विकृतिहरू असत्यका प्रतीक हुन् । तसर्थ, दशैँ पर्वको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक शिक्षादीक्षाबाट समाजले असत्यको बाटो त्यागी सत्यको मार्गमा लाग्ने पे्ररणा लिन सक्नुपर्दछ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds