थारु अत्वारीको महत्त्व

Luckyलक्की चौधरी

 

थारु ‘अत्वारी’ पर्व ‘आइतबारी’ बाट अपभ्रंश हुँदै अतवारी अर्थात् ‘अत्वारी’ भयो । आइतबार पर्ने पर्व भएकाले सो नाम जुरेको हो । नेपाली भित्तेपात्रोले यो पर्वलाई चिन्दैन । कारण, यो पर्व नितान्त थारु समुदायको मौलिक पहिचान बोकेको पर्व हो । हरेक वर्ष भदौ महिनामा पर्ने यस पर्व कृष्णजन्माष्टमी पछिको दोस्रो आइतबार पर्छ । यस वर्ष भदौ ३१ गते आइतबारको दिन अत्वारी परेको छ । पश्चिम तराईका थारुबहुल जिल्लामा यो पर्व धुमधामकासाथ मनाउँछन् । थारु पुरुषले वर्षको एकदिन व्रत बस्छन् । त्यो पर्व अत्वारी हो । थारु महिलाले कृष्णजन्माष्टमी अर्थात् अष्टिम्की (थारु भाषामा) मा व्रत बस्छन् । तीज पर्व थारु समुदायको परम्परागत पर्व होइन । थारु पुरुषले अत्वारीमा र महिला अष्टिम्किमा निराहर व्रत बसी परिवारका सदस्यको दीर्घायु र सुस्वास्थ्यको कामना गर्छन् । तर पूर्वीया थारुले अत्वारी पर्व मनाउँदैनन् । उनीहरु त्यही प्रकृतिको पर्व ‘रैव’ मनाउँछन् । खासगरी पश्चिम नेपालका सुर्खेत, दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर गरी छ जिल्लाका नौ लाख १० हजार ९७० (जनगणना २०६८) जनसंख्याका थारुले अत्वारी पर्व मान्ने गर्छन् ।
थारु उत्पत्तिबारे एउटा बडो रोचक मिथक (किंवदन्ती) छ । थारु समुदाय शिव भगवानका उपासक मानिन्छन् । यसो भनिरहँदा थारु समुदाय हिन्दू धर्मावलम्बी हुन् भन्ने अर्थ लाग्छ । थारुका देवीदेवता र उच्चारण गरिने थारु मन्त्रले पनि थारुहरु हिन्दूवादी हुन् भन्ने स्पष्ट संकेत गर्छ । तर आजभोलि केही अगुवाहरुले थारु समुदाय हिन्दू नभएर बौद्ध धर्मालम्बी हुन् भन्ने तर्क गर्छन् । गौतम बुद्ध पनि थारुकै सन्तान थिए भन्छन् ।
‘मानवको उत्पत्ति हुनुअघि पार्वतीलाई गुडिया खेलाउने निकै सोख थियो । एकदिन पार्वतीले दुईवटा गुडियासँग खेलिरहेका बेला शिवको आगमन भयो । पार्वतीले लुकिछिपी गुडियासँग खेल्थिन् । शिवलाई देखेपछि उनी लजाइन् र गुडिया कपडामा लुकाइन् । शिव निकै भोकाएका थिए । पार्वतीलाई खाना पस्कन भने । पार्वतीले थालमा खाना पस्केर शिवलाई दिनेबेलामा लुकाइएका दुईवटा गुडिया अचानक शिवको थालमा खसेछ । महादेव आश्चर्यमा परे । पार्वतीले विनम्रपूर्वक महादेवसँग ती गुडियालाई मानव बनाइदिन आग्रह गरिन् । महादेवले पार्वतीलाई औधि माया गर्थे । उनको आग्रहलाई अस्वीकार गर्न नसकेर भगवान शिवले दुईटै गुडियालाई पुरुष र महिलाको रुपमा मानव बनाइदिए । ती दुवै गुडिया थालमा खसेकाले ‘थारु जाति’को नाम दिइयो । यो मिथकमा सत्यता छ, छैन भन्न सकिदैन ।
थारुले मनाउने यस अत्वारी पर्वको शुरुवात कहिलेदेखि भयो, अझ कुनै प्रमाण पुष्टि छैन । ‘यो त परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको पर्व हो’ भन्नुबाहेक अर्थोक गहकिलो तर्क कसैसँग छैन । परम्परागतरुपमा मनाइँदै आएको अत्वारी पर्वप्रतिको विश्वास र यसको गरिमामा भने आँच पुगेको छ । जसरी थारुका पूर्खाहरुले यस पर्वलाई जिवन्त राखेर मनाउँथे, आज युवाले मनाएको देखिदैन । यसको पछाडि अनेक कारण हुन सक्लान् । पहिलो कारण, पूर्खाकोजस्तो धर्म र परम्परामा विश्वास नभएर हुनसक्ला । दोस्रो, पुर्खाकाजस्तो हातमा सीप र जाँगर नभएर हुनसक्ला । तेस्रो, थारु परम्पराप्रति वितृष्णा बढेर हुन सक्ला । चौथो, यसको महत्व नबुझेर हुन सक्ला । पाँचौ, थारु संस्कार र संस्कृतिप्रति विचलन आएर हुनसक्ला । छैठौं, भोकै व्रत बस्न नसकेर होला । सातौं, पर्व मनाउने तौरतरिका नजानेर हुनसक्ला ।
अत्वारी पर्वमा थारुहरुले व्रत बसेर कुन्तीपुत्र भीमसेनको उपासना गर्छन् । महाभारतका एक बलसाली पात्र मानिने वायुपुत्र भीमको पूजापाठ गरी अत्वारी मनाउँछन् । सँगसँगै यस पर्वमा थारुले सूर्य भगवानको पनि उपासना गर्छन् । महाभारत कथाअनुसार भीमको प्रत्यक्ष सम्बन्ध कृष्णसँग छ । पाँच पाण्डुलाई भगवान कृष्णले महाभारत कथामा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष सहयोग गरेका थिए । अधर्ममाथि धर्मको विजय, असत्यमाथि सत्यको विजय प्राप्त गर्न कृष्ण भगवानले तिनै पाँच पाण्डुलाई साथ दिएका थिए । त्यसैले भीम कुनै साधारण व्यक्ति थिएनन् । थारु समुदायले भीमलाई कृष्ण भगवानकै रुप मानेर पूजापाठ गर्ने गर्छन् । भीमको पूजापाठ गर्नाले भीमसेनको जस्तो बलशाली, ताकतवर र कर्तव्यनिष्ठ हुने वर माग्छन् ।
पुनर्मिलनको अवसर
अत्वारी पर्वको एउटा खास विशेषता छ । सबै चाडपर्वमा विवाहित चेलीबेटीलाई माइतीमा ल्याएर भोजभतेर गराइन्छ । रामरमाइलो गरेर स्वागत गरिन्छ । तर अत्वारी पर्वमा विवाहित चेलीलाई माइतीमा ल्याइँदैन । गक्षअनुसारको उपहार चेलीकै घरमै पु¥याइन्छ । थारु पुरुषले व्रत बसिसकेपछि खाने परिकारको एक भाग अग्रआसनमा राख्छन् । एक भाग खान्छन् । त्यही अग्रभागमा छुट्याइएको खानेकुरा नै विवाहित चेलीबेटीलाई अग्रासन (कोसेली) को रुपमा चेलीबेटीलाई पु¥याइन्छ । सरसर्ती हेर्दा खानेकुराको एक भाग भन्ने देखिन्छ । तर यसको अर्थ खानेकुरामै सीमित छैन । यसको गहिरो अर्थ छ । थारुहरु संयुक्त परिवारमा, एउटै घरमा सयौं सदस्य सँगै बस्छन् ।
एउटा बुहारीको माइती पक्षबाट अग्रासन (कोसेली) घरमा पु¥याउन आउँदा अर्को बुहारीका माइती पक्षकाले पु¥याएनन् भने घरमा त्यसको गलत अर्थ लगाइन्छ । अग्रासनसँग विवाहित चेली र माइतीपक्षको सम्बन्धको विषय राम्रोसँग गाँसिएको हुन्छ । विवाहित चेलीलाई अग्रासन अनिवार्य हुन्छ । समाजमा चेली र माइतीपक्षको सुसम्बन्ध यसमा जोडिएको छ । विवाहित चेली वर्षौदेखि माइती आउन नपाएको अवस्थामा अत्वारी पर्वमा उपहार लिएर चेलीको घरमा माइतीका कुनै सदस्य जाँदा विवाहित चेलीलाई निकै खुशी अनुभूति हुनेगर्छ । माइतीलाई स्वागत गर्न चेली आतुर हुन्छिन् । त्यो दिन विहानैदेखि माइतीका सदस्यको बाटो हेरेर चेलीहरु बस्ने गर्छन् । आफ्नो वर्षदिनको सुख, दुःख, प्रगति, पीडा माइतीसँग साट्ने अवसर पनि चेलीले पाउँछिन् ।
समान तौरतरिकाः
थारु समुदायमा सबै समान परिवारका सदस्य छैनन् । कोही सामान्य परिवारका छन् । कोही मध्यम, कोही एकदम गरिब त कोही एकदम धनी परिवार छन् । तर चाडपर्व मनाउने तौरतरिका र अग्रासनको प्रकृति समान छ । चाहे त्यो धेरै धनी होस् कि गरिब । महलमा बस्नेले पनि त्यही खानेकुराकै केसेली (अग्रासन) लिएर चेलीबेटीको घरमा पुग्छ । गरिबले पनि त्यही प्रकृतिको उपहार लिएर चेलीलाई दिन्छ । हुनेहरुले गक्षअनुसार आफ्नो चेलीलाई नगद पनि प्रदान गर्छन् । तर अग्रासनलाई पैसासँग दाँज्ने गरिदैन । सबैभन्दा प्रमुख विषय नै विवाहित चेली र माइतीपक्षको भेटघाट र सत्कार सम्मान नै हो । अत्वारी पर्वले एकअर्का प्रति गरिने सम्मान र सत्कारलाई महत्व दिन्छ ।
सरकारले पत्याएन !
अत्वारी पर्व आएसँगै हरेक वर्ष थारु अगुवाहरुले सो पर्वमा कम्तिमा एक दिन भएपनि सार्वजनिक विदाको माग गर्दै स्थानीय प्रशासन मार्फत सरकारको ध्यानाकर्षण गर्छन् । तर सरकारले हालसम्म सुनुवाई गरेको देखिदैन । देश संघीयतामा गएपछि प्रदेशस्तरमा भएपनि थारुबहुल जिल्लामा सार्वजनिक विदाको माग थारु समुदायको छ । यसवर्ष पनि प्रदेश ७ मा भदौ ३१ गते सार्वजनिक विदा दिएर सो प्रदेश सरकारले थारुमाथि न्याय गरेको छ । सरकारले यसैवर्ष धेरै सार्वजनिक विदाको कटौती गरेको छ । केन्द्रस्तरमा सार्वज्निक विदाको सम्भावना नरहे पनि थारुबहुल जिल्लामा थारु समुदायका कर्मचारीलाई भएपनि विदा दिनुपर्ने थारु अगुवाको माग देखिन्छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds