अब ‘कन्भरजेन्स मिडिया’

dharmendra jhaधर्मेन्द्र झा

 

पछिल्लो समयमा विश्वभर नै चर्चाको विषय बनेको ‘कन्भरजेन्स मिडिया’ को सन्दर्भ नेपालका लागि पनि नौलो होइन । विश्व मिडियाको सन्दर्भमा कन्भरजेन्सको अवधारणा डेढ दशकअघि नै भित्रिएको हो । तर विद्यमान अभ्यासहरूका आधारमा विश्लेषण गर्दा नेपालमा भने यो अवधारणा अझै पनि पूर्णतः कार्यान्वयनमा आइसकेको छैन । विगत केही वर्षयता नेपाली मिडियाका सन्दर्भमा पनि कन्भरजेन्सबारे छलफल चलेको छ, यसलाई सकारात्मक नै मान्नुपर्छ । कन्भरजेन्सको ठ्याक्कै नेपाली अनुवाद नहुन सक्छ । नेपाली मिडियाका सन्दर्भमा कुरा गर्दा कन्भरजेन्सलाई सघनता र सम्मिलिन भनेर अथ्र्याउने गरिएको छ । पछिल्लो दशकमा नेपालमा यही तात्पर्यलाई आत्मसात् गरी ‘कन्भरजेन्स मिडिया’ को अवधारणाबारे छलफल चल्न शुरु भएको हो ।
नेपालमा यसबारे विगतमा बहस हुँदै नभएका भने होइनन् तर औपचारिकरूपले नेपालको सञ्चार नीतिले यस अवधारणालाई स्वीकार गर्न सकेको थिएन । सरकारले नीतिकै रूपमा यस अवधारणालाई स्वीकार गर्न नसक्दा यस दिशामा अपेक्षित उपलब्धि प्राप्त हुन सकेनन्, यो सत्य हो । पछिल्लो समयमा सञ्चार नीति २०७३ ले यस अवधारणालाई पहिलोपटक सैद्धान्तिक रूपमा स्वीकार गरेको छ । तर यस सन्दर्भमा आवश्यक नीति र कार्यक्रमतर्फ भने सरकार खासै उत्साही देखिएको छैन । नेपालको मिडियाले विश्वमा आफ्नो उपस्थिति देखाउने र आम उपभोक्ताबीच प्रभावकारी सञ्चार–सेतुको भूमिका निर्वाहको सोच राख्ने हो भने सरकारले ढिलो चाँडो कन्भरजेन्ससम्बन्धी आवश्यक नीति तय गर्नैपर्छ, यसमा विमति हुन सक्दैन ।
मिडिया कन्भरजेन्सलाई नेपालका सन्दर्भमा अनुवादित शब्दार्थका रूपमा बुझ्नुभन्दा पनि यसको भावार्थका रूपमा बुझ्दा सहज होला । यस आधारमा मिडिया कन्भरजेन्स त्यो अवधारणा हो जहाँ सञ्चारका उपभोक्ताले छापा र विद्युतीय (रेडियो र टेलिभिजन) माध्यमको उपभोग एकैपटक गर्न सक्ने अवसर पाउँछन् । ‘न्यू मिडिया’ (नयाँ सञ्चारमाध्यम) भनेर चिनिएको अनलाइन सञ्चार माध्यमलाई कन्भरजेन्स कार्यान्वयनको मञ्च (प्लेटफर्म) का रूपमा स्वीकार गरिएको छ । मिडिया कन्भरजेन्समा परम्परागत र न्यू मिडियालाई जोड्ने अनि यसको प्रत्यक्ष लाभ सेवाग्राहीलाई प्रदान गर्ने लक्ष्य राखिन्छ भन्दा अस्वाभाविक हुँदैन । यस अवधारणाअन्तर्गत सेवाग्राहीलाई अनलाइनका माध्यमबाट आफूले रोजेको स्वरूपको मिडियामा पहुँच स्थापित गर्ने अवसर उपलब्ध हुन्छ । सञ्चारका जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशित वा प्रशारित हुने वा भएका मिडियाका विषयवस्तु (समाचार, लेख, अन्तर्वार्ता, विचार, रेडियो र टेलिभिजनका कार्यक्रम आदि) उपभोक्ताले एकै माध्यमबाट एकै ठाउँमा प्राप्त गर्न सक्छन् । यस आधारमा यो अवधारणा इन्टरनेटको सहज उपलब्धताका आधारमा मात्र सफल हुने विश्वास गर्न सकिन्छ । तर नेपालमा अझै पनि इन्टरनेट साक्षरता र पहुँचको अवस्था निराशाजनक छ । शहरी क्षेत्रमा इन्टरनेट सहज उपलब्ध भए पनि ग्रामीण क्षेत्रका हकमा भने अझै पनि ‘आकाशको फल आँखा तरी मर’ को अवस्था विद्यमान छ ।
माथि चर्चा गरिसकियो, अहिले विश्वभरि नै मिडिया कन्भरजेन्सका अभ्यास चलिरहेका छन् । तर नेपालमा यसबारे बहस मात्रै चल्न प्रारम्भ भएको वर्तमान अवस्थामा विश्वका अनेकन देशले भने कन्भरजेन्सको अवधारणालाई आत्मसात् मात्रै गरेका छैनन् बरु यसको कार्यान्वयनको दिशामा निकै महìवपूर्ण उपलब्धि प्राप्त गरिसकेका छन् । यस्तै महìवपूर्ण उपलब्धि प्राप्त गर्नेमध्येको एक देश हो– चीन । वर्तमानमा चीन विश्वकै दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा स्थापित छ । चीन सबैभन्दा बढी विदेशी मुद्रा सञ्चिति गर्ने सन्दर्भमा पनि दोस्रो देश हो । पछिल्लो दशकमा चीनले निकै ठूलो आर्थिक र भौतिक विकास गरेको छ, यसमा शंका छैन । चिनिया अधिकारी र जनताका अनुसार चीनलाई वर्तमान अवस्थामा ल्याउन यहाँको सञ्चारले पनि महìवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । चीनको मिडियाको कार्य प्रक्रिया र संरचनाको सवाल फरक छलफल र बहसको विषय बन्न सक्ला तर पछिल्लो समयमा यहाँको मिडियाले आमजनताबीच जुन लोकप्रिय र प्रभावकारी छवि निर्माण गरेको छ त्यो अनुकरणीय छ ।
विश्वको सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको मानिने (सरकारी तथ्यांकअनुसार एक अर्ब ३९ करोड) चीनले अहिले आफ्नो जनसंख्याको आकारलाई नै सम्पन्नता निर्माणको आधार बनाएको छ । मिडिया पनि त्यस्तै एक माध्यम हो जसले जनसंख्याको आकारलाई आफ्नो विकासको आधार बनाउन सकेको छ । एक तथ्याक अनुसार चीनका ९७ प्रतिशतभन्दा बढी जनता इन्टरनेटका पहुँचमा छन् । २०१७ को अन्त्यसम्म ७७ करोड चिनिया जनता अनलाइनका सक्रिय प्रयोगकर्ता बनेका छन् । ७५ करोडभन्दा बढीले मोबाइल फोनका माध्यमबाट इन्टरनेट प्रयोग गर्दछन् ।
इन्टरनेट र मोबाइल प्रयोगको यही अवस्थाले चिनिया मिडियालाई आमजनताबीच स्थापित हुन सहज त बनाएको छ नै यसैका माध्यमबाट मिडिया कम्पनीहरू प्रशस्त आम्दानी गर्न सक्षम बनेका छन् र हुँदैछन् । मिडिया कम्पनीहरू, जो प्रायः सरकारी हुन्, ले इन्टरनेटको माध्यमबाट अनलाइन (न्यू मिडिया)को प्रयोगमा जोड दिएका छन् र यसका लागि उनीहरूले मोबाइललाई माध्यम बनाएका छन् । यसका लागि उनीहरूले कन्भरजेन्सको बाटो रोजेका छन् । चिनियाँ जनताले मोबाइलबाटै मिडियासँग सम्बन्धित आवश्यक सामग्री प्राप्त गर्दछन् । उनीहरू मोबाइलबाटै समाचार, संगीत, सिनेमा, मनोरञ्जनका सामग्री, अन्तर्वार्ता, लेखजस्ता सामग्री प्राप्त गर्न सक्छन्, त्यो पनि आफूले रोजेकै छापा, श्रव्य वा श्रव्य–दृश्य स्वरूपमा । यति मात्र होइन, चिनिया मिडिया कम्पनीहरू आफूहरूले जनतालाई आवश्यक पर्ने सञ्चार सामग्री दिने र सम्भव भएसम्म जनताले उपलब्ध गराएका सञ्चार सामग्री पनि जनतामाझ पस्कने गरेको दाबी गर्दछन् । यसका लागि चिनिया कम्पनीहरूले अनेकौँ एपको निर्माण गरेका छन् जसका माध्यमबाट आम जनता र मिडिया कम्पनीबीच दोहोरो संवाद हुन सम्भव हुन सकेको छ । चिनिया सञ्चार क्षेत्रले यसै विधिलाई नागरिक पत्रकारिताको नाम दिएको छ र विश्वमा चीनमा नै सबभन्दा सशक्त रूपमा नागरिक पत्रकारिता भइरहेको दाबी गर्नेहरूको संख्या यहाँ कम छैन । यस कार्यमा सबैभन्दा प्रभावकारी बनेको छ टानसेन्ट कम्पनीको मोबाइल फोनमा आधारित ‘बी च्याट’ । फेसबुक र ट्वीटरजस्तै निर्माण गरिएको यो एपले चिनिया जनताको जीवनशैली नै परिवर्तन गरिदिएको छ । चिनिया जनताले आफ्नो मोबाइलमा डाउनलोड गरिएको बी च्याट एपबाट फोनमा जस्तै कुरा गर्न, फेसबुक र ट्वीटरमा जस्तै अन्तरक्रिया गर्न त सक्छन् नै सबै किसिमका सञ्चार सामग्रीहरू पनि प्राप्त गर्न सक्छन् ।
चीनमा अहिले मिडिया कन्भरजेन्सको अवधारणाका आधारमा अनेकौँ संस्था छन् । कुनै पनि परम्परागत मिडियाले आजको सन्दर्भमा विना अनलाइन (न्यू मिडिया) को प्रयोगबाट सञ्चालित हुन सक्ने कल्पना गर्दैन । चाहे त्यो यहाँको चर्चित सीसीटीभी होस् वा सीआरआई होस्, अथवा सीएन टीभी होस् सबैले मोबाइलमा सहज सञ्चालन हुनसक्ने अनलाइन संस्करणमा आफूलाई रूपान्तरण गरेका छन् र सबैले नै सबै माध्यममा (छापा र विद्युतीय) सञ्चार सामग्री पस्कने प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । राजधानी बेइजिङकेन्द्रित सञ्चारमाध्यम मात्र होइन अन्य क्षेत्रीय र प्रान्तीय स्तरका सञ्चार माध्यमले पनि कन्भरजेन्सको सफल अभ्यास गरिरहेका छन् । ग्वाङ्ग्सी झ्ुवाङ्ग स्वायत्त क्षेत्रको राजधानी नानिङ्गको नानिङ््ग दैनिक, ग्वाङ्ग्सी रेडियो र टेलिभिजन, सान्सी प्रान्तको राजधानीमा सीआनको रेडियो र टेलिभिजनले पनि कन्भरजेन्सको सफल प्रयोग गरेको कुरा महìवपूर्ण छ । कहाँसम्म भने नानिङ्ग दैनिक समूहका नायव प्रधान सम्पादक गान ई का अनुसार कन्भरजेन्स आजको आवश्यकता हो भन्दै नानिङ्ग दैनिकको छापा संस्करणभन्दा ग्वाङ्ग्सी क्लाउडका माध्यमबाट आम जनताले नानिङ्ग दैनिक हेर्ने गरेका छन् ।
चीनमा व्यवहारमा लागू गरिएको यो अभ्यास नेपालका लागि पनि अनुरकणीय हुन सक्छ । तर नेपाल सरकारको ध्यान समुचित रूपमा यसतर्फ आकर्षित हुन सकेको छैन । निजी क्षेत्रका केही सञ्चारमाध्यमले यसतर्फ केही प्रयास थालेको भए पनि सरकारी नीतिको अभावमा यो कार्य सहज रूपमा सम्भव हुन सक्दैन । नेपालमा सरकार स्वयंले पनि सञ्चारमाध्यमहरू सञ्चालन गर्दछ, तिनै सञ्चारमाध्यमको प्रभावकारिता अभिवृद्धिका लागि पनि कन्भरजेन्सको प्रयोग सहायकसिद्ध हुन सक्छ । तर यसका लागि पहिला केही पूर्वाधार निर्माण आवश्यक छ । इन्टरनेट र मोबाइलको स्तरीय सेवा विस्तार यसको शर्त हो । सरकार अब यसतर्फ क्रियाशील हुनु आवश्यक छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना