सुर्तीजन्य पदार्थको नियन्त्रण र नियमन

नूरहरि खतिवडा




सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन मानव स्वास्थ्यको लागि एक प्रमुख समस्याको रूपमा देखापरेको छ ।  विश्वभर बर्सेनि लाखौँ मानिस सुर्तीसेवनको परिणाम स्वरूप अकालमै मृत्युवरण गरिरहेका छन् ।  यसैगरी, करोडाँैं मानिस यसका अनेक नकारात्मक असर र पीडा झेलेर बाँच्न विवश छन् ।  नेपालमा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन र यसबाट सिर्जित स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको अवस्था भयावह रहेको छ ।  हाम्रो अर्थतन्त्र, शैक्षिकस्तर, जनचेतनाको अवस्था, सामाजिक सम्बन्धका कडीहरू, विकास निर्माणका अभियान र समाज रूपान्तरणका प्रयत्नले आशातित सफलता प्राप्त गर्न नसक्नुमा कहीँ न कहीँ नागरिकमा व्याप्त सुर्तीजन्य पदार्थप्रतिको लगाव र यसको अन्धाधुन्द उपयोगसमेतले उल्लेख्य असर गरिरहेको छ ।  नेपालमा हरेक वर्ष करिब २२ हजार मानिस सुर्तीसेवनका कारण मृत्युशै्ययामा पुगिरहेको तथ्याङ्क छ ।  सुर्तीजन्य पदार्थ सेवनका कारणबाट सिर्जित स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको समाधानका लागि राष्ट्रले बर्सेनि प्रत्यक्ष रूपमा करिब ६ अर्ब र अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ५० अर्बभन्दा ज्यादा धनराशि खर्च गरिरहेको छ ।  विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको आँकडाअनुसार नेपालका झण्डै ६७ प्रतिशत पुरुष र २५ प्रतिशत महिलाले सुर्तीसेवन गर्ने गर्दछन् ।  यसरी सुर्ती सेवन एकातिर मानव स्वास्थ्यको निमित्त सर्वाधिक घातक तìवको रूपमा स्थापित भएको छ भने अर्कोतर्फ यो मुलुकको आर्थिक सामाजिक विकासको मुख्य बाधकको रूपमा देखा परेको छ ।  तसर्थ सुर्ती सेवनको न्यूनीकरण, नियन्त्रण र नियमन गर्नेतर्फ ठोस कदम चाल्न ढिलो गर्नु नहुने भएको छ ।  
सुर्तीसेवनबाट समाजमा परिरहेको नकारात्मक असरलाई न्यून गर्दै जनताको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सुर्तीजन्य पदार्थको आयात, उत्पादन, बिक्री वितरण तथा उपभोगसमेतलाई व्यवस्थित तुल्याउने अभिप्रायबाट सुर्तीजन्य पदार्थ ( नियन्त्रण र नियमन गर्ने) ऐन, २०६८ जारी भएपछि यसतर्फ सरोकारवालाको ध्यानाकर्षण हुन थालेको छ ।  चुरोटलगायतका सुर्तीजन्य पदार्थको उत्पादन गर्ने ठूला उद्योगबाट ऐनको प्रावधानअनुसार सुर्तीजन्य पदार्थको खोल वा बट्टामा मापदण्डबमोजिम धूमपानबाट हुने  हानिलाई इङ्गित गर्ने र खतराको सूचना दिने चित्र वा फोटोहरू  छाप्ने कार्य हँुदै आएको छ ।  साथसाथै सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरण गर्ने डिलरबाट आफ्नो कारोबारको विवरण नियमित रूपमा तयार गरी सम्बन्धित निकायमा पठाउने प्रक्रियामा समेत सुधार आउन थालेको छ ।  सार्वजनिक यातायातका साधनमा अनियन्त्रित र असुरक्षित रूपमा अन्य यात्रुलाई समेत असर पर्ने गरी गरिने धूमपानको प्रवृत्तिमा केहि कमी आएको र यसलाई एक अनुशासनको रूपमा लिन थालिएको छ ।  ऐनको प्रावधानलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने अभिप्रायका साथ तयार गरिएको नियमावली तथा यस सँग सम्बन्धित केही निर्देशिका समेत कार्यान्वयनका क्रममा अघि बढिसकेको हुँदा अबको केही समयपछि यसतर्फ अझ ठोस उपलब्धि हाँसिल भएको देख्न पाइने आशा गर्न सकिने भएको छ ।  
स्वास्थ्य मन्त्रालयले आफ्नो नियमित कार्यको सूचीमा समावेश गरी सुर्तीजन्य पदार्थ विरुद्धका गतिविधिलाई तीव्रता दिन थालेको छ ।  सुर्तीजन्य पदार्थको आयात, उत्पादन, बिक्री वितरण र उपभोगलाई नियन्त्रण गरिने अभियानको रूपमा नेपाल सरकार (मन्त्रिपरिषद्) को मिति २०७३।१०।०६ को निर्णयबाट सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरणको लागि अलग्गै इजाजत लिनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ ।  यस्तो इजाजत लिएर सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरणको कार्य गर्र्ने व्यक्ति वा संस्थाले समेत १८ वर्ष मुनिका बालबालिका वा गर्भवती महिलालाई सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री गर्न वा बिक्री गर्ने कार्यमा सहभागी गराउन नपाउने गरी बिक्रीको कार्यलाई नियन्त्रित गर्ने प्रयास भएको छ ।  यसका साथै स्वास्थ्य संस्था, बालकल्याण गृह, अनाथालय, विद्यालय, वृद्धाश्रम, शिशु स्याहार केन्द्रलगायतका सार्वजनिक सरोकारका संस्थाको आसपासमा (१०० मी. को दूरी सम्म) सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरण गर्न नपाइने, कुनै पनि प्रकारको सार्वजनिक स्थलमा र अरू व्यक्तिलाई असर पर्ने गरी कही पनि सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन गर्न नपाइने, इजाजत लिएर बिक्री वितरणको कार्य गर्ने व्यक्ति वा संस्थाले बिक्री स्थलमा १८ वर्ष नपुगेको नाबालक वा गर्भवती महिलालाई त्यस्तो पदार्थ बिक्री वितरण नगरिने सूचना टाँस गर्नुपर्ने, फूटकर र खुल्ला रूपमा खिल्ली चुरोट बिडी बिक्री गर्न नपाइनेजस्ता कडा प्रावधानसहितको सुर्तीजन्य पदार्थ नियमन र नियन्त्रण निर्देशिका, २०७१ समेत कार्यान्वयनमा आइसकेको छ ।  यस निर्देशिकामा सुर्तीजन्य पदार्थ विरुद्धका गतिविधि सञ्चालन गर्र्न जिल्ला स्तरमा निरीक्षकको अध्यक्षतामा र नगरपालिका तथा गाउँपालिका स्तरमा मेयर वा अध्यक्षको संयोजकत्वमा अनुगमन तथा नियन्त्रण उपसमिति गठन गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ ।  
सबै सार्वजनिक स्थलका व्यवस्थापकले आआफ्नो स्थलमा धूमपान तथा सुर्ती सेवनलाई निषेध गर्नुपर्ने र निषेधित स्थानमा कुनै पनि व्यक्तिले नियम विपरीत धूमपान वा सुर्तीसेवन गरेमा त्यस्तो व्यक्तिलाई तत्काल सो स्थलबाट बाहिर निकाल्ने वा रु. १०० जरिवाना वा दुवै सजाय गर्न सक्ने अधिकारसहितको जिम्मेवारी समेत प्रदान गरेर सार्वजनिक सरोकारका सबै स्थानमा जथाभावी धूमपान वा सुर्तीसेवन गर्ने प्रवृत्ति माथि कडाइका साथ नियन्त्रण गर्ने अभिप्राय राखिएको छ ।  आफ्नो जिम्मेवारीको बेवास्ता गर्ने व्यवस्थापक वा कर्मचारीसमेतलाई कारबाही हुने प्रावधानसहितको सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण तथा नियमन निर्देशिका, २०७१ को कार्यान्वयन शुरु भइसकेको हुँदा अब सबै सार्वजनिक स्थलका व्यवस्थापकले कानुनको यो व्यवस्थालाई पूर्ण कार्यान्वयन गर्नुपर्ने भएको छ ।  साथै सुर्तीजन्य पदार्थ (नियन्त्रण र नियमन गर्ने) ऐन, २०६८, सो को नियमावली र निर्देशिका समेतका प्रावधानलाई कार्यान्वयन गराउने, कार्यान्वयन भए नभएको बारेमा अनुगमन निरीक्षण गर्ने र कसैले कानुन विपरीतको कार्य गरेको वा कानुनबमोजिम पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी पूरा नगरेको पाइएमा कारबाहीको प्रक्रिया थालनी गर्ने गरी हरेक जिल्लामा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीलाई निरीक्षकको जिम्मेवारी दिने गरी नेपाल सरकार (मन्त्रिपरिषद्) बाट मिति २०७३।०६।०६ मा निर्णय भई स्वास्थ्य मन्त्रालयबाट सोबमोजिम सबै जिल्लामा जानकारीसमेत गराइसकिएको हुँदा ऐन नियम र निर्देशिकाका प्रावधान अब क्रमशः कार्यान्वयन हुँदै जाने वातावरण तयार भएको छ ।  यसका  अलावा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनबाट हुन सक्ने हानीका बारेमा र सुर्तीजन्य पदार्थको उत्पादन, उपभोग, बिक्री वितरणलाई नियन्त्रित तुल्याउन तथा ऐन कानुनका बारेमा जनचेतना जगाउने कार्यलाई प्राथमिकतामा राखी स्वास्थ्यसम्बन्धी निकाय र स्थानीय तहका कार्यालयसमेतबाट आफ्ना गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ ।  यसरी समग्रमा संरचनागत र कानुनी प्रावधानबाट सुर्तीजन्य पदार्थको अनियन्त्रित र अवाञ्छित उत्पादन, बिक्रीवितरण वा उपभोगमा अङ्कुश लगाउने प्रयत्न भएको छ ।  
कानुनी प्रावधानको कार्यान्वयन गरी सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनका कारण सिर्जित समस्याबाट समाजलाई जोगाउने तर्फ पर्याप्त सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको भए पनि यी कानुनी प्रावधानको समुचित कार्यान्वयन हुने र समाजले अपेक्षित प्रतिफल प्राप्त गर्न सक्ने विषयमा भने ढुक्क हुन सक्ने परिस्थितिको सिर्जना भइसकेको पाइँदैन ।  खासगरी सुर्तीजन्य पदार्थको कारोबारमा संलग्न व्यवसायीमा यससम्बन्धी कानुनी प्रावधानलाई पालना गरेर मात्र आफ्नो व्यवसाय सञ्चालन गर्नुपर्दछ भन्ने भावनाको विकास भइनसकेको, चुरोटबिडीजस्ता पदार्थको सेवनलाई युवा वर्गले प्रतिष्ठा र सौखको रूपमा लिने गरेको, सार्वजनिक स्थलका व्यवस्थापक (खासगरी होटल व्यावसायीहरू) ले आफ्नो स्थललाई धूमपान तथा सुर्तीसेवन निषेध गर्नेतर्फ पर्याप्त सक्रियता देखाउने नगरेको र कानुन कार्यान्वयनको जिम्मेवारी पाएका निकाय र पदाधिकारीलाई समेत आवश्यक साधन स्रोतको उपलब्धता र जिम्मेवारी अनुरूप उत्प्रेरणाको अवस्था नरहेको हुँदा कानुनको प्रावधानलाई कडाइका साथ पालना गराउनेतर्फ आवश्यक सक्रियता देखाउने वातावरण तयार हुन नसकेको हुँदा यो समस्यामा अझै पनि राष्ट्रको पर्याप्त ध्यान जानुपर्ने अवस्था विद्यमान रहेको पाइन्छ ।  कानुनी व्यवस्था पर्याप्त भएको भए पनि कानुनको कार्यान्यनका विषयमा आवश्यक तयारी भइसकेको देखिँदैन ।  कानुन कार्यान्वयनमा रहेका समस्यालाई जति छिटो समाधान गर्न सकियो समाजले सुर्तीजन्य पदार्थको समस्याबाट त्यत्तिकै छिटो त्राण पाउन सक्नेछ ।  
हालै स्थानीय तहको निर्वाचन भइसकेकोले नव निर्वाचित जनप्रतिनिधिलाई समेत सहभागी गराएर उनीहरूको नेतृत्वमा समाजलाई सुर्तीजन्य पदार्थको भयावह समस्याबाट मुक्त तुल्याउने गरी आवश्यक कार्यक्रमको तर्जुमा र कार्यान्वयन गराउनेतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्ने भएको छ ।  निर्देशिकामा जनप्रतिनिधिको संयोजकत्वमा सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण तथा नियमन उपसमिति गठन गर्ने व्यवस्था रहेको भए पनि सो प्रावधान मुताकिको उपसमिति गठन गरी क्रियाशिल तुल्याउनेतर्फ यथेष्ट प्रयास भएको पाइँदैन ।  एकातिर जनप्रतिनिधि आफ्नो जिम्मेवारीको बारेमा नै पूर्णजानकार भई नसकेको अवस्था छ भने कानुनको यस प्रावधानका बारेमा जनप्रतिनिधिलाई अवगत गराएर उनीहरूको सक्रिय सहभागितामा सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरण वा उपभोगको अवस्थामा सुधार ल्याउन आवश्यक छ ।  
सङ्घीयताको कार्यान्वयन र कर्मचारी समायोजनको पेचिलो विषयले सबै सरकारी निकायलाई गाजिरहेको हालको अवस्थामा शीघ्र यो विषयको निक्र्योल गरी निर्वाचित जनप्रतिनिधिलाई सक्रिय तुल्याई उनीहरूकै पहल र प्रयासमा समाजलाई धूमपान तथा सुर्तीसेवन प्रवृत्तिको दुश्चक्रबाट बाहिर निकाल्न घनीभूत प्रयासको थालनी गर्नु आवश्यक भएको छ ।   

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना


Copyright © 2014, Gorkhapatraonline.com. All rights reserved. | Developed by: Young Minds