शाकाहारी कि मांसाहारी ?

ganga p kharelप्रा.डा. गंगाप्रसाद खरेल

 

शाकाहारी कि मांसाहारी भोजन रोज्ने भन्नेबारे धेरै पहिलादेखि बहस चल्दै आएको छ ।  आजको वैज्ञानिक अनुसन्धानको बाबजुत पनि यस विषयको निर्कोल गर्न सकिएको छैन ।  कोही आध्यात्मिक वा धार्मिक कारणले त कोही भौतिक कारणले शाकाहारी भएका छन्  ।  एकातिर शाकाहारी भएर धेरै बा“चेको वा निरोगी भएको भन्ने दाबी गर्नेछन्  भने अर्कोतिर मांसाहारी भएर भन्ने छन्  ।  वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई आधार मानेर शाकाहारी वा मांशाहारी भोजनशैली अपनाउनेको सङ् ख्याभन्दा अरू नै कारणले अभिप्रेरित भएर त्यस्तो शैली अपनाउने गरेको पाइन्छ  ।  यसै विषयलाई गहिराइसम्म पुगेर उजागर गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ ।  
शाकाहारी भोजन भनेको के हो ?
धेरै किसिमका शाकाहारी भोजन भएकाले यसको परिभाषा गर्न गा¥हो छ ।  पूर्ण शाकाहारी वर्गका शाकाहारीलाई अङ् ग्रेजीमा भेगान भनिन्छ ।  यिनीहरूले कुनै किसिमको प्राणीजन्य खाद्यवस्तु जस्तै माछा, मासु, अण्डा, दूध र दूग्धजन्यवस्तु एवं मह खा“दैनन्  ।  कोहीले त प्राणीबाट निर्मित कुनै वस्तु जस्तै जुत्ता, ब्याग, ज्याकेट आदिको प्रयोग पनि गर्दैनन्  ।  प्राणी हिंसाबाट यस्ता वस्तुहरू प्राप्त हुने भएकाले यिनीहरूको उपभोगले हिंसा बढाउने उनीहरूको तर्क छ ।  त्यसैले उनीहरू आपूmलाई सा“चो अर्थमा शाकाहारी मान्छन्  ।  यस्ता किसिमका शाकाहारीको सङ् ख्या कम छ ।  अण्डा, दूध र दूग्धजन्य वस्तु सेवनगर्ने शाकाहारी– यो वर्गका शाकाहारीलाई अङ् ग्रेजीमा ओभो–ल्याक्टो भेजिटेरियन भनिन्छ ।  दूध र अण्डा प्राणीको दुःख कष्ट र हिंसाबिना प्राप्त गरिने भएकाले यस्ता खाद्यवस्तु खानहुने उनीहरूको तर्क छ ।  यस वर्गमा दूध तथा दूग्धजन्यवस्तु खाने तर अण्डा नखानेको सङ् ख्या बढ्ता छ ।  माछा र समुद्री खाना सेवनगर्ने शाकाहारी – यो वर्गका शाकाहारीलाई अङ् ग्रेजीमा पिस्काटोरियन भनिन्छ ।  यिनीहरूले स्वास्थ्यलाई आधार मानेर शाकाहारी भोजनशैली अपनाएका छन्  ।  रातो मासुको तुलनामा माछा, झीँगेमाछा, गँगटा, रिपी, अक्टोपस आदि स्वस्थप्रद भएकाले र यिनीहरू मार्दा कष्ट महसुस नगर्ने भन्ने उनीहरूको विश्वास भएकाले सबै समुद्री खानालाई उनीहरूले शाकाहारी उपनाम दिएका छन्  ।  यिनीहरू ओभो–ल्याक्टो भेजिटेरियन पनि हुन्  ।  यस्ता शाकाहारीको सङ् ख्या कम छ ।  खासगरी श्रीलङ् कामा यस्ता शाकाहारी धेरै छन्  ।  
मांसाहारीको भनाइ
जीव विकासको क्रममा मासु खानु अपरिहार्य थियो र करिब २३ लाख वर्ष अघिदेखि खाइँदै आइएको छ ।  यसै कारणले हामी बुद्धिमान र शक्तिशाली भएका हौँ ।  मासु खानु न निर्दयी हुनु हो न अनैतिक हुनु हो यो त केवल संसारमा सबै प्राणी मारिने वा मर्नेको जीवनको चक्र हो ।  वनस्पतिमा पनि जीवन हुन्छ भन्ने प्रमाणित भएकाले शाकाहारी खाना तयार गर्दा पनि आ“खिर उनीहरूलाई क्षति पुग्छ वा ज्यानै जान्छ भने शाकाहारी वा मांसाहारी को कुरै के रह्यो ?
मांसाहारी खानामा शाकाहारीमा भन्दा बढी प्रोटिन र अन्य पोषक तत्व पाइने भएकाले यिनीहरू खानामा समावेश गर्न उपयुक्त छ ।  भिटामिन ए, डि, इ र के बोसोमा घुलनशील भएकाले मांसाहारी भोजनबाट यिनीहरू सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ ।  मासुमा प्रोटिनको गुणस्तर राम्रो तथा पचाउन सजिलो हुने हु“दा जो सुकैको लागि पनि उपयुक्त छ ।  ओमेगा–३ र ६ याट् िट एसिड मासुजन्य खाद्यवस्तुमा बढी पाइन्छ ।  भिटामिन बि–१२ मांसाहारी खाद्यवस्तुमा मात्र पाइने भएकाले शाकाहारी व्यक्तिले यो भिटामिनको अभावले हुन सक्ने जोखिम भएकाले यसको कमीले धेरै किसिमका रोगहरूले सताउने सम्भावना छ ।  मासुमा पाइने फलाम (आइरन) राम्ररी शोषण हुने भएकाले मांसाहारीमा फलामको कमीले उब्जने रक्त अल्पता हुने दर कम छ ।  मासुमा कम क्यालोरी भएकाले मोटोपन हुनबाट बचाउ“छ ।  मांसाहारी अल्पजीवी हुन्छन्  भन्ने तर्क गलत हो ।  शाकाहारी बढी बा“च्नुको कारण उनीहरूले अपनाउने सावधानीले हो ।  धूमपान एवं मध्यपानको सेवन नगर्नु, नियमित व्यायाम गर्नु, खानामा फलपूmलको हिस्सा बढाउनु र स्वास्थ्य प्रति संवेदनशील हुनु शाकाहारीको बढी बा“च्ने सूत्र हुन्  ।  साथै मांसाहारीहरूले खाने प्रशोधित मासु जस्तै बेकन, हाम, ससेज, सेकुवा वा अत्याधिक पकाएका वा धुवा“ लगाएका स्मोक्ट फिस वा सुकुटी जस्ता खाद्यवस्तु तथा यिनीहरूमा समिश्रित रसायनले क्यान्सरसम्म गराउन सक्ने जोखिम भएकाले मासुलाई दोष दिनु भन्दा बाहिरी कारणलाई दोष दिनु उपयुक्त हुन्छ ।  
शाकाहारीको भनाइ
वनस्पतिजन्य खाद्यवस्तुबाट हामीलाई चाहिने सम्पूर्ण पोषक तत्व प्राप्त गर्ने सम्भावना हु“दाह“ुदै जनावर मारेर भोग गर्नु एकातिर पाशविक व्यवहार हो भने अर्कातिर निर्दयी एवं अनैतिक चरित्रको पराकाष्टा हो ।  सानो मुख, छोटा र थेप्चा दा“त, लामो आन्द्रा भएकाले मानवको शाकाहारी चरित्र झल्कन्छ ।  दुवैतिर चपाएर खाने दा“तहरू, खाना पचाउन पाचनरस (इन्जायम) को यथेष्टता, पेटमा ग्यास्ट्रिक जुस, खानालाई विस्तारै पचाएर शोषण गर्दै निष्कासन गर्ने प्रणालीको विकासले मांसाहारीको भन्दा फरक बनावट छर्लङ् ग हुन्छ ।  मांसाहारीको स्वाभावैले तिखा दा“त, ठूलो मुख र छोटो आन्द्रा हुन्छ ।  मासु वा सिकारमा रहेको अधिक भिटामिन ‘ए’ लाई विष विहीन पार्ने क्षमता मानव कलेजोमा नभएको कारणले पनि प्रकृतिले नै मानवलाई शाकाहारीतर्पm विकसित गराएको हुनुपर्छ ।  
औसत १० केजी वनस्पति प्रोटिनले एक केजी प्राणीवन्य प्रोटिन उत्पादन गर्न सकिने भएकाले शाकाहारी भोजनले विश्वबाट अनिकाल हटाउन सजिलै सकिने आँकलन गर्न सकिन्छ ।  हालसालै अमेरिकाको कर्नेल विश्वविद्यालयमा भएको एउटा अध्ययनले अमेरिकामा पशुलाई ख्वाएको दानाले ८० करोड मानिसलाई खाना पुग्छ ।  मांसाहारी व्यक्तिलाई मासुमा भएको क्याल्सियम बढी शोषण हुने भएकाले मृगौलामा पत्थरी हुने सम्भावना बढ् छ भन्ने तथ्य एउटा अध्ययनले देखाएको छ ।  मासुमा रहेको फलाम (हेम–आइरन) ले ठूलो आद्राको र मलाशयको क्यान्सर हुने जोखिम बढाउ“छ ।  शाकाहारी भोजनले मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, मधुमेय जस्ता नसर्ने रोगहरू को खतरा घटाउने तथ्य पत्ता लागिसकेको छ ।  
मांसाहारीका कारणले वातावरणको ठूलो क्षति भइरहेको आरोप छ ।  पाल्तु जनवारको चरनका लागि ठूलो परिमाणमा जङ् गल नष्ट भइरहेको छ ।  अतिचरनको कारणले स्थानीय प्रजातीका धेरै किसिमका वनस्पति एवं जीवजन्तु लोप हुने खतरा बढेका छ ।  पशुपालनका कारणले वायु र पानीका स्रोतहरू प्रदूषित भएर मानिसमा झाडापखाला लगायतका विभिन्न रोगहरूको सङ् क्रमण बढेको छ ।  दाना उत्पादन गर्न प्रयोग हुने मकै, भटमास र अन्य दाना वनस्पति उत्पादनमा ठूलो परिमाणमा रसायन विषाधि प्रयोग भइरहेको छ ।  पशुरोग नियन्त्रण गर्न एन्टिबायोटिकको प्रयोग बढेको छ ।  अप्राकृतिक रूपमा वंशाणु परिवर्तन गरिएका अन्न वा दाना बालीको प्रयोग बढेको छ ।  जल, स्थल र वायु दूषित भएकाले यसले खाद्यचक्रमा पार्न सक्ने नकारात्मक असर सहभैm आ“कलन गर्न सकिन्छ ।  यस्ता अप्राकृतिक वस्तुको अवशेष हाम्रा खाद्यवस्तुका थुपारिने भएकाले मानव स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पारेको छ ।  उपभोक्ता खासगरी कमजोर प्रतिरक्षा भएका व्यक्तिहरूमा विभिन्न स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्या उब्जाएको छ र अन्य स्वास्थ्य व्यक्तिमा यसको असर हेर्न बा“की नै छ ।  समुद्र, ताल र नदीमा माछा एवं अन्य समुद्रिक प्राणी एवं वनस्पति प्रदुषणको शिकार भएका छन्  भने अर्को तर्पm भौतिक अतिक्रमणमा परेका छन्  ।  
दिनानुदिन शुद्ध पिउने पानीको स्रोत सुकेर हाहाकार बढदो छ ।  मासु उत्पादन गर्न करिब ४–११ गुणा पानीको आवश्यक पर्ने भएकाले अन्य प्रयोगमा पानीको कटौती भएको छ ।  त्यस्तै वनस्पतिजन्य खाद्यवस्तु उत्पादन गर्दाको तुलनामा मासु र मासुजन्य खाद्यवस्तु उत्पादन गर्दा अनुमानित ५० प्रतिशत बढी हरित ग्यास निष्कासन हुन्छ ।  यसको फलस्वरूप पृथ्वीको तापमान बढने क्रम जारी छ ।  तापमान वृद्धिको कारणले जल र स्थलका कति रैथाने प्रजातीका जीव र वनस्तति लोप भए वा हुने क्रममा छन्  ।  पृथ्वी सतहको तापक्रम वृद्धिले खाद्य उत्पादनमा ¥हास ल्याएको छ, अनावृष्टि, अतिवृष्टिको जोखिम बढाएको छ, हिमालको अस्तित्व सङ् कटमा पारेको छ, स–साना टापूहरू एवं मालदीप्स जस्ता देशहरू समुद्रको पानीको सतह बढेर विलय हुने अनुमान गर्न थालिएको छ ।  
 रोग व्याधि पैmलाउन पशुपालन एवं मासु तथा मासुजन्य खाद्यवस्तुको प्रशोधन विक्रि वितरण र सञ्चयनको ठूलो भूमिका रहेको हुन्छ ।  संयुक्त राज्य अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोगथाम केन्द्रले हालसालै (२०१६) गरिएका एक प्रतिवेदनअनुसार प्रत्येक वर्ष ६ जनामा एक जना व्यक्ति दूषित खाना र पेयवस्तु सेवनको कारणले विरामी हुने गर्छन्  ।  त्यसमध्ये करिब आधा जति ब्याक्टेरिया र भाइरसका कारणले र बा“की आधाजति परजीवीका कारण विरामी हुने गर्छन् ।  
को कति शाकाहारी
विश्वमा सरदर शाकाहारीको सङ् ख्या ३–५ प्रतिशत रहेको छ ।  भारतमा ३०–३५ प्रतिशत जनसङ् ख्या शाकाहारी भएको अनुमान गरिएको छ ।  नेपालमा शाकाहारीको यकिन तथ्याङ् क नभए पनि यो सङ् ख्या भारतको हाराहारीमा हुनसक्छ ।  शाकाहारीमा सङ् ख्यामा धर्मले ठूलो प्रभाव पारेको हुन्छ ।  नेपाल र भारत दुवै देशमा बौद्ध र हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्यता भएको कारणले शाकाहारीको सङ् ख्या बढी भएको हो ।  बुद्ध धर्ममा पशु हिंसा र मासु सेवन पूर्ण बर्जित गरिएको छ तर हिन्दु धर्ममा त्यति प्रतिबन्ध छैन ।  
विश्वका केही प्रसिद्ध व्यक्तिहरू शाकाहारी थिए ।  गणितिज्ञ पाइथागोरस (ई.पू. ५७०–४९५) शाकाहारी थिए र उनले शाकाहारीको अभियान नै चलाएका थिए ।  उन्नाइसौँ शताब्दीसम्म शाकाहारी भोजनलाई ‘पाइथागोरियन भोजन’ भनिन्थ्यो ।  दार्शनिक प्लेटो (ई.पू.४२८–३४८) पाइथागोरसका अनुयायी थिए ।  लियानाडो डा भिन्सी, जर्ज बनार्ड शाह, लियो टोल्स् टोय, महात्मा गान्धी जस्ता व्यक्तिहरू शाकाहारी थिए ।  सन्  १९१० मा मुटुको दोस्रो शल्यक्रिया पश्चात्  तत्कालीन राष्ट्रपति विल क्लिन्टन भेगान भएका थिए ।  एक वर्ष पछि उनले आपूmलाई भेगान खानाले फाइदा पुगेको टिप्पणी गरेका थिए ।  सन्  २०११ मा मिचेल ओबामाले संयुक्तराज्य कृषि विभाग (यु. एस. डि. ए.) को ‘माई प्लेट’ (मेरो थाल) अनावरण गर्दा ‘मासु र सिमी’ लाई ‘प्रोटिन’ ले प्रतिस्थापन गरिएबाट वनस्पतिजन्य प्रोटिनतिर वैज्ञानिकहरूको झुकाव भएको प्रस्ट हुन्छ ।  
अन्त्यमा,
शाकाहारी खानाबाट हामीलाई चाहिने सबै पोषकवस्तु प्राप्त गर्न सकिने भएकाले मासु वा मासुजन्य खाद्यवस्तुविना स्वस्थ्य जीवन यापनगर्न सकिन्न भन्ने कुरा वैज्ञानिक तबरले गलत सावित भएको छ तर भेगानहरूका सम्बन्धमा वनस्पतिजन्य खाद्यवस्तुमा भिटामिन बि–१२ नपाइने साथै शाकाहारी खानामा पाइने क्याल्सियम, आइरन एवं चिल्लोमा घुलनशिल भिटामिन ए, डि, ई र के शाकाहारी भोजनमा न्यून हुने सम्भावना भएकाले खानाको साथमा यस्ता पोषक तत्व भएका अतिरिक्त खाद्यवस्तु वा क्याप्सुल सेवन गर्नु आवश्यक छ तर अण्डा र दूध खाने शाकाहारीलाई त्यस्तो समस्या रह“दैन ।  सन्तुलित शाकाहारी भोजन मांसाहारी भोजनभन्दा उत्तम मानिन्छ ।  विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धानले पनि शाकाहारी दीर्धजीवी हुन्छन्  भन्ने तथ्यतर्पm उन्मुख भएको छ ।  त्यसैले शाकाहारी र भेगानको सङ् ख्या बढ् दो क्रममा रहेको छ ।  शाकाहारी वा मांसाहारी भोजनशैली अपनाउनु नितान्त व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो तर यसबारे जानकारी दिनु समाजका अग्रजहरूको कर्तब्य हुनजान्छ ।  उनीहरूको स्वतन्त्रता पूर्वक बा“च्ने, हि“डडुलगर्ने, उपयुक्त बासमा बस्ने एवं खाने अधिकार कायम राख्दै दुःख, कष्ट रहित मरनको सुनिश्चित गरेरमात्र उपयोग गर्नैै परे गर्नु मानवको कर्तव्य हुन जान्छ ।  मांसाहारी समाजले अवोध निरीह पशुलाई हाम्रो भोग्यवस्तु नसम्झेर उनीहरूको पनि यस घर्तीमा सह–अस्तित्व र अधिकार स्वीकार गर्दै सुसंस्कृत एवं नैतिक समाजको सिर्जना गरौँ ।  



थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना