लुम्बिनीको प्राचीनताभित्र लुकेका केही तथ्य

gautam birडा. गौतम वीर बज्राचार्य



बौद्ध साहित्यमा लुम्बिनीको वर्णन अतीतका अन्य बुद्ध, बोधिसत्वहरू विचरण गर्ने स्थलका रूपमा गरिएको छ ।  तथापि शाक्यमुनि बुद्धको जन्मपश्चात् मात्र यस स्थलको महìवलाई सबैले बुझ्न थाले ।  लुम्बिनीको शालोद्यानको मनमोहकताले मात्र महामायादेवी आकर्षित भएकी थिइनन् ।  उनको आकर्षण वस्तुतः लुम्बिनीको आध्यात्मिक महìवतर्फ परिलक्षित थियो ।  आध्यात्मिक महìवलाई बुझेकी देवीले गर्भको परिपक्व अवस्थामा, शिशुजन्मका लागि देवदह थिएन, लुम्बिनीलाई नै उपयुक्त ठानिएको थियो ।  
लुम्बिनीको वस्तुस्थिति
लुम्बिनी क्षेत्रको प्राचीनताको प्रमाणिकता ई.पू.तृतीय शताब्दीमा स्थापित अशोक शिलास्तम्भ र त्यसमा उत्कीर्ण “हिद बुधे जाते सक्य–मुनी–ति” र “हिद भगवं जाते ति लुंमिनिगामे” अभिलेखले सिद्ध गरिसकेको छ ।  लुम्बिनी प्रमाणिकताका लागि अब अर्को विकल्प खोजीको औचित्य छैन ।  आफ्नो उपस्थिति पूर्व स्थापित, जन्मसाङ्केतिक शिलासन्मुख बुद्धजन्मवृक्ष समीपमा सम्राट अशोकले शिलास्तम्भ ठड्याउन लगाएका थिए ।  यसलगायत मौर्यकालीन संरचना तथा अन्य प्राचीन ग्रामवस्तीका कलावस्तुहरू विद्यमान अवस्थामा लुम्बिनीमा देख्न पाइएका छन् ।  
मौर्यवंशको अवसानपछि शुङ्गवंशी राजा पुष्यमित्र बौद्धधर्मका विरोधी थिए ।  पुष्यमित्रको उदयले बौद्धधर्ममा नकारात्मक प्रभाव पारे ।  तथापि जनस्तरबाट एकै स्थानमा निर्माण गरिएको शुङ्गकालीन सोह्रवटा स्तूपाहरूले सबैलाई अचम्मित मात्र होइन, लुम्बिनीको सौन्दर्यमा गुन लगाइछाडे ।  उत्खनन्को सिलसिलामा सिद्धार्थ र यशोधराको निजी जीवनअङ्कित माटाको मूर्ति विशेष, कुषाणकालीन कलाको उत्कृष्ट नमुना पनि लुम्बिनीमा देखिएका छन् ।  यसपछिका दिनमा लुम्बिनी सुसुप्त अवस्थामा नरहेको जानकारी गुप्तकालीन कला–वास्तुकलाहरूको उपस्थितिले दिएको छ ।  यसै शताब्दीबीच कपिलवस्तु र लुम्बिनी पुगेका चिनियात्रुहरूले बौद्ध संरचनाहरू विनाश भइसकेको अवस्थाको जानकारी गराए ।  छैठौँदेखि बाह्रौँ शताब्दीबीच लुम्बिनी, प्रतिकूल स्थितिमा नै रहेको देखिन्छ ।  यसका बाबजुद बङ्गालका पालसेनहरूको कला वास्तुकला त्यहाँ देख्न पाउनु सुखद नै मान्नु पर्छ ।  तैह्रौँ÷चौंधाँैं शताब्दीबीच कर्णाली क्षेत्रका खस बौद्ध अनुयायी राजाहरूको लुम्बिनीमा उपस्थिति रहे पनि उत्साहजनक देखिएन ।  
लुम्बिनीको दक्षिणी सीमातर्फ इस्लामिक साम्राज्यको शक्ति विस्तार भइरहेको थियो ।  अन्ततः तिनको शक्ति विस्तारले कपिलवस्तु र लुम्बिनी क्षेत्रको अधिकांश गाउँ बस्तीलाई पनि प्रभावित पारेको थियो ।  सोह्रौँ शताब्दीसम्म पुग्दा इस्लामको शक्ति र सामर्थमा शिथिलता देखा प¥यो ।  गुमेका स्थान पुनःप्राप्त गर्न अन्य सम्प्रदाय सफल पनि भए ।  तर त्यस क्षेत्रमा बौद्धहरूको न्यून उपस्थितिको कारण, बौद्ध संरचनाहरू एकमाथि अर्को गर्दै अतिवादी शैवहरूले कब्जा जमाउन थालेको देखिन्छ ।  
भारतमाथि ब्रिटिश साम्राज्यको अधीन थियो ।  तिनीहरू नेपालतर्फ पनि आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्न चाहन्थे ।  फलतः दुई देशबीच युद्ध पनि हुने गथ्र्याे ।  अन्ततः सन् १८१५, डिसेम्बर २ का दिन इष्ट इण्डियाको कम्पनी सरकारसँग सुगैली सन्धि गर्नुप¥यो ।  नेपालले सन्धिबाट ठूलो भू–भाग गुमायो तर घना जङ्गलभित्र दबिरहेको लुम्बिनी कम्पनी सरकारले चाल नपाउँदा नेपालतर्फ नै रहन पुग्यो ।  
इष्ट इण्डिया कम्पनी सरकार समग्र भारतमा रेलको सञ्जाल बिस्तार गर्न क्रममा थियो ।  यसका लागि ठूलो परिमाणको काठ दाउराको आवश्यकता थियो ।  राणा सरकार इष्ट इण्डिया कम्पनी सरकारलाई खुसी पार्न लागिपरेको थियो ।  स्थानीय थारू जातिले वन फडानीको चर्को विरोध पनि गरे तर भारतबाट ठूलो सङ्ख्यामा मुसलमान ल्याई त्यस क्षेत्रमा वन फँडानी गर्ने लगाइयो ।  यसै सिलसिलामा खड्गशमशेरले जङ्गलको मध्यमा सन् १८९६ मा स्तम्भ फेला पार्न सफल भए ।    
लुम्बिनीकोे उपेक्षित कालखण्ड
सन् ४०९ मा नै लुम्बिनीको भौतिक स्वरूपा स्पष्टतः नाश भइसकेको फाहियानले देखेका थिए ।  सातौँ शताब्दीमा लुम्बिनी पुगेका व्होन्–साङ, त्यहाँको दयनीय अवस्थाबाट ज्यादै दुःखी भएका थिए ।  दुःखित मनस्थितिका कारण उनले लुम्बिनीको अशोक स्तम्भ चट्याङको कारण ढल्न पुगेको अनौठो र अपत्यारिलो वर्णनसमेत गर्न पुगे ।  जबकि यात्राको सिलसिलामा अशोकका ४० भन्दा बढी ढलेका अन्य स्तम्भहरूमा उनको कुनै प्रतिक्रिया देखिएन ।  वस्तुतः स्तम्भ ढल्नुको कारण चट्याङ थिएन ।  अतिवादी सोचको कारण ढालिएको थियो ।  सायद अतिवादीको डर वा धम्कीका कारण यस बारेमा व्होन्–साङ मौन बसिदिए ।  धार्मिक अतिवादीहरू बुद्धको जीवनकालमा बुद्धको विरुद्धमा लागेका थिए ।  पछिल्लो समयमा पुष्यमित्रशुंग, शशांंक, कुमारिलभट्ट र शङ्कराचार्य (नवौं) तथा अन्य अतिवादीहरू, बौद्धधर्मको विनाशमा लागिपरेका थिए ।  कपिलवस्तु र लुम्बिनी क्षेत्रसम्म यसको प्रभाव पर्नु स्वभाविक नै थियो, असम्भव भने पक्कै थिएन ।  
वर्तमान चुनौती
सन् १९६७, अप्रिल २३ का दिन ऊ थान्त लुम्बिनी पुग्दा उनले तत्कालीन लुम्बिनीको अवस्थालाई हेर्दै आँखाबाट आँसु झार्न पुगेको दृश्य अहिले पनि बिर्सन सकिएको छैन ।  उनको भावुकतासहितको आगमनले अन्ततः लुम्बिनीलाई गतिशीलतातर्फ पु¥याइ छाड्यो ।  तथापि नेपाल सरकारको इच्छाशक्तिको अभावमा सन् १९८५ अघि नै पूरा भइसक्नुपर्ने कैयन् पूर्वाधारहरू अद्यापि अपूरो नै रहे ।  वस्तुतः अब लुम्बिनी गौतमबुद्धको जन्मभूमि भनेर चिनाइराख्नु पर्दैनथ्यो ।  तथापि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले संसद् भवनभित्र बुद्ध नेपालमा जन्मेको भनिदिँदा नेपालीहरू दङ्ग परे ! त्यो क्षण हाम्रो सामथ्र्यभित्र लुकेको कमजोरी थियो ।  बिगतका दिनलाई छाडौं, अब लुम्बिनी र त्यससँग सम्बद्ध स्थलहरूको विकास निर्माण गर्नतर्फ राज्य लाग्नु पर्छ ।  
आ–आफ्ना व्यक्तिगत आस्था होलान्, यसका बाबजुद सबै नेपालीले लुम्बिनीको समग्र विकासले नेपाल राज्यको पहिचान स्थापित हुने ठानिनु अन्ततः राष्ट्रिय हित अनुकूल नै ठहर्ने छ ।
लुम्बिनीको संरक्षण आजको आवश्यकता
राज्यको अमूल्य धरोहर, लुम्बिनीको पहिचान स्थापित गर्ने अशोक स्तम्भलाई दिनको प्रचण्ड घाम–गर्मी र पानी–चिसोले क्षति पु¥याइरहेको छ ।  यसको उचित संरक्षण तत्काल गर्नका लागि सरकारको ध्यान जानु पर्ने देखिन्छ ।  मायादेवी मन्दिरको संरचनाले स्तम्भको महìवलाई बाधा पु¥याएको छ ।  स्तम्भकोे सौन्दर्य तथा उपादेयता कायम राख्न मन्दिरको संरचनामा परिवर्तन गर्नु अत्यावश्यक छ ।  खोज अनुसन्धानका नाममा पवित्र उद्यान क्षेत्रभित्र पटकपटक खन्ने कार्यलाई अब निषेध गर्नु पर्छ ।  लुम्बिनी गुरुयोजनाको सीमाक्षेत्रदेखि तीन वर्गमाइलसम्म रहेका ती चर्च, मस्जिद, मन्दिरलाई समझदारीसहित उचित सम्मानका साथ अन्य स्थानमा स्थानान्तरण गर्र्नु पर्छ ।  लुम्बिनी–तौलिहवा सहायक मार्गले लुम्बिनीको सौन्दर्य तथा सुरक्षामा बाधा पु¥याएको छ ।  यसलाई गुरुयोजनाको सीमाक्षेत्रभन्दा बाहिर गरिनु पर्छ ।  लुम्बिनी क्षेत्रको कम्तीमा २५ कि.मि. को दुरीसम्म कुनै पनि प्रकारको वातावरणीय प्रभावलाई असर पार्ने खालका उद्योग र कालकारखानाको सञ्चालनलाई राज्यले पूर्णतया निषेध गर्नुपर्छ ।  लुम्बिनी क्षेत्रलाई छुट्टै विशिष्ट क्षेत्रको रूपमा व्याख्या र व्यवस्था गरिनु पर्छ ।  लुम्बिनीको वरपर हिंसामुक्त क्षेत्र घोषणा गरिनु पर्छ ।  बौद्धमय वातावरणका लागि, बौद्धधर्ममा श्रद्धा तथा आस्था भएका व्यक्तिहरूको बसोबास त्यस क्षेत्रमा गरिनु पर्छ ।  जसका लागि नव–बौद्धग्रामको अवधाणासहित सरकारले कार्यको थालनी गर्नुपर्छ ।  राज्यले राष्ट्रको पहिचानका लागि, राष्ट्रको उन्नतिका लागि लुम्बिनीको समग्र विकास प्राथमिकतासाथ हेर्नुपर्छ ।  



थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना