चुरेसँग जोडिएको जीवन

dharmendra jhaधर्मेन्द्र झा

 

अधिकांश मध्य तराईवासीको खानेपानीको मुख्य स्रोत जमिनमुनिको पानी हो । यस्तो पानी चापाकल र बोरिङका माध्यमले जमिनमाथि तानिन्छ र उपभोक्ताले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्छन् । यस्तो पानी विगतमा करिब बीस वर्ष पहिले, जनकपुरको जानकी मन्दिर आसपास तीस÷चालीस मिटर मुनिबाटै प्राप्त गर्न सकिन्थ्यो तर अहिले जमिनमुनि चार सय मिटर पाइप पसाउँदा पनि पानी प्राप्त गर्न कठीन हुन्छ । यो अवस्था जनकपुरको मात्रै होइन आसपासका सबै जिल्लामा विद्यमान छ । यसको अर्थ हो, जमिनमुनिको पानीको स्रोत कम हुँदैछ अर्थत् बिस्तारै अप्राप्य बन्दैछ । खानेपानीको यो विषम उपलब्धताका कारण स्थानीय जनजीवन कष्टकर बनिरहेको छ । अहिले धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सर्लाहीलगायतका बासिन्दा पानीका सन्दर्भमा यस्तै कष्ट व्यहोरिरहेका छन् । विज्ञहरूका अनुसार यस क्षेत्रमा पानीको यस्तो सङ्कट उत्पन्न हुनुको कारण हो, चुरे पर्वत शृङ्खलाको विनाश । पानीको स्रोतको व्यवस्थापन हुन नसक्दा जन सामान्य समस्या भोगिरहेका छन्, यो समस्याको अन्त्य हुने सम्भावना निकट भविष्यमा देखिँदैन । बरु भविष्य अझै विकराल बन्ने निश्चित छ, कारण हो, चुरे संरक्षणप्रतिको उदासिनता ।
नेपालको भौगोलिक अवस्थाको विश्लेषण गर्ने हो भने यहाँ चुरे, महाभारत र हिमालय गरी तीनथरि पर्वत शृङ्खला पाउन सकिन्छ । तराई र मध्य पहाड छुट्याउने चुरे तराई मधेसको जीवन रेखा (लाइफ लाइन) हो । यसले यस क्षेत्रका बासिन्दाबीच जीवन सञ्चार गरिरहेको छ । यसको महŒव जीवनदायिनी हुँदाहुँदै पनि जातीय र क्षेत्रीय राजनीतिको बहस तथा आर्थिक लोभका कारण चुरे संरक्षणको विषयलाई गौण बनाइनु विडम्बनापूर्ण छ । चुरेको प्राकृतिक सम्पदा र पारिस्थितिकीय प्रणालीको संरक्षण गर्दै दीगो विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम राख्नु जरुरी छ तर पछिल्लो दिनमा चुरेलाई पहाड र मधेसको सीमाका रूपमा मात्रै परिभाषित गर्ने जुन प्रयत्न भइरहेको छ, त्यो घातक छ । मधेस र पहाडका राजनीतिकर्मीबीचको गोलचक्करमा फस्न बाध्य चुरेलाई कसैले पनि आफ्नो प्राथमिकतामा राखेको पाइँदैन । मधेसका राजनीतिकर्मीले चुरेलाई पहाड मानेर यसको दक्षिणमा मात्र आफूहरूलाई केन्द्रित गर्ने प्रयत्न गरेका छन् भने पहाडको नाममा राजनीति गर्नेले तल्लो तटीय क्षेत्रका रूपमा स्थापित गर्दै यो भूमिलाई पहाडी भूमिको विविधखाले विसर्जन केन्द्रका रूपमा विकसित गर्न चाहन्छन् । यही कारण हो, पछिल्ला दिनमा सम्पूर्णरूपमा दोहनको शिकार बनेको चुरेको संरक्षणतर्फ कसैको ध्यान पुगेको छैन । यहाँसम्म कि विगतका सरकार पनि यसतर्फ उदासिन नै रहे । विगतमा सरकारले राष्ट्रपतिको पद जोडेर चुरे संरक्षण कार्यक्रम त ल्यायो तर कामको गति भने सुस्त रह्यो ।
सरकारी अध्ययनअनुसार इलामदेखि कञ्चनपुरसम्म ३६ जिल्लामा फैलिएको चुरे क्षेत्रले नेपालको १२ दशमलव ७८ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ । यसका अतिरिक्त यसको सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, वातावरणीय र परिस्थितिकीय महŒव झन् विशाल छ । अहिले चुरे तीनथरि समस्यासँग एकैपटक पौँठाजोरी खेलिरहेको छ । पहिलो, वन जङ्गल, जडिबुटी, ढुङ्गा गिटीलगायतका प्राकृतिक स्रोतको दोहन । दोस्रो, अधिग्रहण र अतिक्रमण, डढेलो, चरिचरन तथा बस्ती विकास । तेस्रो नदी प्रणालीमा ह्रास र विशृङ्खलता । झट्ट हेर्दा यी तीनै पक्ष सामान्य देखिन सक्छन तर खासमा यी पक्ष मानव जीवन र सभ्यताको निरन्तरताका दृष्टिले अत्यन्त महŒवपूर्ण छन् । चुरे संरक्षणको सम्बन्ध मरुभूमीकरणसँग पनि छ । यस क्षेत्रको संरक्षण नगर्ने हो भने योसँग जोडिएको दक्षिणको तराई मधेस मरुभूमिमा परिवर्तित हुने पक्का छ । चुरेसम्बन्धी अध्ययन गरेका अनुसन्धानकर्ता विजयकुमार सिंहका अनुसार एकातिर चुरे निःसृत खोलाको बहाव परिवर्तनका कारण बर्सेनि भूमि कटान भइरहेको छ भने अर्कोतिर त्यही कारणले तराई मधेसको जग्गा मरुभूमीकरणोन्मुख छ । यो क्रम निरन्तर कायम रहने हो भने आगामी पचास वर्षमा तराई मधेसको खेतीयोग्य जग्गाको परिमाण आधामा सीमित हुनसक्ने अर्को अनुसन्धानले देखाएको छ ।
पछिल्ला वर्षहरूमा चुरेसम्बन्धमा देशव्यापीरूपमा विभिन्न स्तरमा विविध बहस सञ्चालित भए तर उपलब्धि भने खासै केही हुनसकेन । राष्ट्रपतिको पद जोडेर सरकारले स्थापना गरेको चुरे संरक्षणसम्बन्धी समितिले प्रारम्भका दिनमा आशालाग्दो काम गरेको देखिए पनि पछिल्ला दिनमा भने यो समितिले काम त गर्नसकेन । समिति स्वयं विवादास्पद भयो । चुरे संरक्षणका दृष्टिले यो घातक अवस्था हो । चुरे संरक्षणको विषयलाई सरकारले त ‘खास एजेण्डा’ मानेन नै राजनीतिकर्मीले पनि चुरेलाई प्राथमिकतामा राखेनन् । यो दुःखद छ । संविधानले सात प्रदेशको विभाजन गरेको छ । प्रदेश निर्धारणका सम्बन्धमा विगतमा राजनीतिकर्मीले चुरेको विषय उठान नगरेर गल्ती गरेको स्वीकारोक्ति यतिखेर कुनै न कुनैरूपमा सार्वजनिक भएको छ । प्रदेश निर्धारणको आधार चुरे बन्न सक्नुपथ्र्यो तर यसो हुनसकेन र कसैको पनि प्राथमिकतामा नपरेको चुरे उपेक्षित छ । सबैतिरको उपेक्षाका कारण चुरेको सुन्दर अनुहार बन्दैछ । यसको प्रभाव सम्पूर्ण देशमाथि नै पर्ने सत्यलाई स्वीकार गर्नैपर्छ । प्रदेश सीमाङ्कनबारे असन्तुष्टिको सम्बोधन प्रयास गर्दा चुरेको धरातलीय यथार्थलाई स्वीकार गरी निर्णय लिइनु उचित हुन्छ । मधेस केन्द्रित प्रदेश सीमाङ्कनको कुरा गर्दा चुरे पर्वत शृङ्खला क्षेत्रका बारेमा सोचिनु अपेक्षित छ । वास्तवमा मधेसमा प्रदेश निर्माणको आधार नै चुरेलाई बनाइनुपर्छ ।
सङ्घीयताको कुरा गरिरहँदा चुरेको रणनीतिक महŒवलाई राजनीति गर्नेहरूले महŒव दिएको पाइँदैन । चुरे संरक्षणको सवाल सबैभन्दा बढी तराई मधेसका लागि छ तर दुर्भाग्य, यिनैका बीच यो क्षेत्र सबैभन्दा बढी उपेक्षित छ । यसलाई तराई मधेसको भूमि नमानेर पहाडका रूपमा परिभाषित गर्ने सोच आग्रही छ । तराई मधेसको सीमाबाट चुरेलाई अलग गर्दा यस क्षेत्रमा प्राकृतिक, वातावरणीय, पारिस्थितिकीय, आर्थिकलगायतका समस्या उत्पन्न हुने त छँदैछ यससँगै यहाँको समाजिक र सांस्कृतिक सन्तुलन पनि भताभुङ्ग हुने खतरा छ । यतिमात्र होइन, भविष्यमा उत्तरतर्फको विविध प्रदुषण विसर्जनको अर्को भयावह समस्या पनि तराई मधेसले भोग्न बाध्य हुनुपर्नेछ । चुरेबाट निःसृत हुने नदी नालाको पानी र त्यसको व्यवस्थापनको समस्या पनि विकराल बन्न सक्छ । जलविद्युत् र सिँचाइलगायतका जलस्रोतको उपयोग र व्यवस्थापनसँग जोडिएका समस्याप्रति आँखा चिम्लिन मिल्दैन । यो कुरा चुरेनिहीत अन्य प्राकृतिक र खनिज स्रोतको उपयोग र व्यवस्थापनका सम्बन्धमा पनि लागू हुन्छ । यस आधारमा चुरे क्षेत्रलाई तराई मधेस सङ्घीयता (प्रदेश) भित्र व्यवस्थित गर्नु उपयुक्त हुन्छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा, मधेसको जीवनरेखा अर्थात् चुरे संरक्षित भए यहाँको जीवन सभ्यता जोगिन सक्छ । यस सन्दर्भमा सरकार, राजनीतिक दल र राजनीतिकर्मी तथा अन्य सरोकारवाला गम्भीर हुनु जरुरी छ ।
नेपालका प्रथम राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवले आफू पदमै रहँदा चुरे संरक्षणसम्बन्धी अभियानमा गम्भीर रुचि राख्नुभएको यहाँ स्मरणीय छ । डा. यादव अहिले पदमा नरहँदा पनि चुरेबारे उत्तिकै गम्भीर देखिनुभएको छ । जनस्तरमा चुरेको संरक्षण सम्बन्धमा छलफल चलाई संरक्षणको कार्यमा स्थानीयवासी नै सक्रिय रहनुपर्ने अभियान सञ्चालनमा डा. यादवको चासोले सबैलाई झक्झक्याउने काम गरेको छ । उहाँको यो कार्य सबैका लागि अनुकरणीय त छँदैछ, सरोकारवाला सबैका लागि जिम्मेवार बन्न प्रेरणामूलक पनि छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना