परीक्षा प्रणालीको सुधार

मीना मरासिनी

 

 कोही पनि अनुत्तीर्ण नहुने अक्षराङ्कन पद्धतिको अवलम्बन तथा कक्षा १२ सम्मलाई विद्यालय शिक्षामा समावेश गरिएसँगै नेपालको शिक्षा प्रणालीमा एलएलसी परीक्षाको त्रास तथा हौवाको अन्त्य हुनुपर्ने हो तर यो पटकको एसएलसीमा समेत विगतमाझैँ केही त्यस्ता घटनाले छाडेनन्, जसले हाम्रो शिक्षा तथा परीक्षा प्रणालीको सनातनी प्रवृत्ति तथा परीक्षाप्रति आमअभिभावक र विद्यार्थीमा रहेको परम्परागत बुझाइ परिवर्तन गर्न गाह्रो रहेको देखिएको छ । परीक्षा कडा हुँदा चिट चोर्न नपाएको भन्दै जुम्लामा दर्जनौँ विद्यार्थीले बीचमै परीक्षा त्यागेको स्तब्धपूर्ण समाचार आयो । नक्कली परीक्षार्थी, केन्द्राध्यक्ष तथा परीक्षा निरीक्षकका बदमासी विगतमाझैँ दोहोरिए, भलै परिमाण घटेको किन नहोस् ।
हाम्रो शिक्षा प्रणाली वास्तवमा कोरा सैद्धान्तिक तथा किताबी ज्ञानमा आधारित छ । घोकन्ते विद्या, धावन्ते खेती भन्ने उखानलाई मूलमन्त्रको रूपमा स्वीकार गरेको हाम्रो शिक्षा प्रणालीले हामीलाई व्यावहारिक रूपमा सिकेर हासिल गरेको ज्ञान तथा सीपभन्दा पनि शिक्षा भनेको घोकेरै प्राप्त हुने विद्या हो भन्ने सिकाएको छ । परीक्षा प्रणालीले विद्यार्थीको व्यावहारिक ज्ञान, कौशल तथा फरक क्षमतालाई पहिचान गर्दै निरन्तर सुधार गर्ने लचिलो तथा अनवरत मूल्याङ्कनको परिपाटीलाई अँगाल्न सकेको छैन । विद्यार्थीलाई अन्तिम परीक्षाको दबाब कम गर्न र मूल्याङ्कनको पद्धतिलाई लचिलो र निरन्तरगामी बनाउन अवलम्बन गरिएका प्रयोगात्मक परीक्षा, एकाईगत, त्रैमासिक, अर्धवार्षिकलगायतका आवधिक परीक्षाका विधि पनि पुरानै ढर्राबाट माथि उठ्न नसक्दा परीक्षा विद्यार्थीलाई भूत भगाउनेभन्दा पनि भूत जगाउने खालका हुने गरेका छन् ।
अव्यावहारिक तथा अवैज्ञानिक पाठ्यक्रमको दोष एकातर्फ छ भने अर्कोतर्फ विद्यार्थीमैत्री, व्यावहारिक तथा वैज्ञानिक शिक्षण र परीक्षा पद्धति अवलम्बन गर्न सकिएको छैन । शिक्षण सिकाइमा विद्यार्थी र शिक्षक तथा विद्यार्थी–विद्यार्थीबीच घनिभूत अन्तरक्रिया, विद्यार्थीले पढ्ने–मनन गर्ने–सिक्ने अनि सहपाठीलाई सिकाउने शैलीको अवलम्बन, बाल मस्तिष्कमा त्रास भर्ने खालको परीक्षाको साटो वर्षैभरि निरन्तररूपमा विभिन्न मापदण्डका आधारमा विद्यार्थीको मूल्याङ्कन गर्ने पद्धति अङ्गीकार गरी औपचारिक परीक्षाप्रति विद्यार्थीको नकारात्मक मनोविज्ञान हटाउने प्रयत्न गर्नुपर्छ । यसका लागि औपचारिक वार्षिक परीक्षाको अंकभार न्यूनतम बनाउनुपर्छ र यसलाई वर्षभरि सिकेको कुरा पुनस्मरण गर्ने अवसरको रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।
विद्यार्थीले एसएलसीमा प्राप्त गर्ने अङ्क नै उसको भविष्यको निर्धारकजस्तै बन्ने अवस्थाका कारण पास हुन वा राम्रो अंक ल्याउनकै लागि विद्यार्थी तथा अभिभावकले साम, दाम, दण्ड, भेदका उपाय अवलम्बन गर्नु अनौठो हुँदैनथ्यो । एसएलसीको असफलतालाई विद्यार्थीको जीवनको सबैभन्दा ठूलो असफलता तथा उसको अक्षमताको रूपमा लिइने हुनाले एसएलसीप्रति विद्यार्थी तीव्र दबाबमा रहनुपथ्र्यो । जागिर तथा अवसर प्राप्तिमा एसएलसीको प्राप्ताङ्कले भूमिका खेल्ने युग अब रहेन । विद्यालय शिक्षालाई कक्षा १२ सम्मै पु¥याइएपछि एसएलसी परीक्षा अब फलामे ढोका पनि रहेन । वैयक्तिक तथा व्यावसायिक उन्नयनका लागि एसएलसी त के, कुनै पनि उच्च शिक्षाको उपाधि तथा प्राप्ताङ्क गौण विषय बनिसकेको छ । व्यक्तिको क्षमता, सीप, व्यक्तित्व, मिहिनेत, अवसर जस्ता कुरा उसको सफलताका लागि निर्णायक बनिसकेका छन् । औपचारिक शिक्षाको उच्च तहमा विशिष्ट श्रेणी हासिल गरेकाले व्यावसायिक, पेसागत वा व्यक्तिगत जीवनमा खासै प्रगति गर्न नसक्नु तर औपचारिक शिक्षाको ब्याक बेन्चर अर्थात् कमजोर भनेर होच्याइएकाले व्यावसायिक तथा व्यक्तिगत जीवनमा फड्को मार्न सफल भएका थुप्रै उदाहरण छन् ।
हाम्रो शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीको आत्मज्ञान तथा स्वतःस्फुर्त सिकाइमा विश्वास नगर्ने भएकाले नै एसएलसीमा कोही पनि अनुत्तीर्ण नहुने पद्धति अँगाल्दा विद्यार्थीले पढ्नै छाड्छन् र झनै कमजोर बन्छन् भनेर गन्यमान्य शिक्षाविद्हरूले समेत आशङ्का गरे । परीक्षाको भूतले नतर्साएसम्म विद्यार्थीले पढ्दैनन् भन्ने मान्यता छ । शिक्षा नियन्त्रण विनाको व्यापार बनिसकेको अवस्थामा विद्यालयमार्फत कमाउ धन्दामा लागेका शैक्षिक माफियाका लागि एसएलसी दिने विद्यार्थी निकै चल्तीका माल बनिरहेका छन् । एसएलसीमा अब्बल नतिजा देखाएर शैक्षिक व्यापारमा आफूलाई खरो उतार्नका लागि विद्यार्थीलाई तीव्र्र दबाब दिँदै वर्षैभरि बन्धकजस्तै बनाएर रटाउने अनि अभिभावकबाट ट्युसनलगायतका शुल्कको नाममा चर्को रकम असुली गर्ने धन्दा विद्यालयमा मौलाएको छ । उनीहरूलाई विद्यार्थीको कक्षा एकदेखि नौसम्मको पढाइमा चासो हुँदैन तर एसएलसीलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउँछन् । यस्तो अवस्था अन्त्यका लागि पनि एसएलसीमा सुरु गरिएको नयाँ पद्धति (अक्षराङ्कन) पक्कै पनि सकारात्मक कदम हो । यसले विद्यार्थीको सिकाइलाई परीक्षाले प्रभावित गर्ने वा परीक्षाकैै लागि मात्र पढ्ने र पढाउने परिपाटीको अन्त्यगरी नयाँ शिक्षा प्रणालीको विकासमा अवश्य टेवा पु¥याउँछ । परीक्षालाई जीवनमरणको विषय बनाउने तथा जीवनको आधारशीला बन्नुपर्ने शिक्षालाई मृत्युको कारक बन्नबाट रोक्न प्रचलित परीक्षा प्रणालीमा सुधार आवश्यक छ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना