नेपालको चमत्कारी ‘हारम फूल’

ganga akelaडा. गङ्गाप्रसाद अकेला

नेपालको मिथिलाञ्चल सलहेश फूलबारीमा प्राचीनकालदेखि नै मिथिलाञ्चलको लोकगाथा नायक सलहेश र उनकी प्रेमिका दीना मालिनीको अमर प्रेमको जीवन्त प्रतीकका रूपमा प्रत्येक विक्रम संवत्को अन्तिम दिनको मध्य रातमा मात्र फुल्ने र नयाँ वर्षको प्रथम दिनसम्म मात्र फुलिरहने अनौठो प्रक्रियागत तथ्यलाई विश्वकै एक अद्वितीय सांस्कृतिक विशिष्ट पहिचानको रूपमा मान्न सकिन्छ । प्राध्यापक प्रफुल्ल कुमार सिंह “मौन” का अनुसार सलहेश लोकगाथाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पाँचांँ–छैठौँ शताब्दीदेखि नै विद्यमान रहँदै आएको छ भने लोकगाथा नायक सलहेश दुसाध जातिका भए पनि अत्यन्त पराक्रमी, रूपवान एवं शूरवीर थिए । उनको पराक्रम र क्षमता हेरेर मोरङ्को तरेगना प्रान्तका नरेश महेश्वर भण्डारीकी तीन वटै छोरी दीना, कुसमा र रेशमा उनीमाथि आजन्म आशक्त भई उनका पे्रमिकाकै रूपमा रहे तर मूलरूपमा सलहेश र दीना मालिनीको अमरप्रेमको गाथा विश्वविख्यात रहँदै आएको छ ।
मिथिलाञ्चल, सिरहा जिल्लाको लहानदेखि ५ कि.मी. दक्षिण–पश्चिम तथा पूर्व–पश्चिम महेन्द्रराजमार्ग देखि एक कि.मी. दक्षिणको दूरीमा २० एकड क्षेत्रफल ओगटेको भव्य सलहेश फूलबारीमा पराक्रमी सलहेश आफ्नी प्रमिका दीना मालिनीसँग पाँचांँ–छैठौँ शताब्दीमा विचरण गर्ने गर्दथे, जसको क्षेत्रफल अद्यापि यथावत् विद्यमान छ । जनधारणा र जनविश्वास अनुसार पराक्रमी सलहेश र उनकी प्रेमिका भौतिक रूपमा नरहे पनि उक्त सलहेश फूलबारीको उत्तर–पश्चिम कुनामा सलहेश र दीना मालिनीको सानो मन्दिरभित्र हात्तीमाथि पराक्रमी राजा सलहेशको मूर्ति छ भने अर्को मन्दिरमा दीना मालिनी, रेशमा र कुसमा तीन वटै दिदीबहिनीको मूर्ति छ । त्यसैको बीचमा रहेको ‘हारम’ को मालाकार फूूलका रूपमा प्रत्येक वर्षको वैशाख १ गतेका दिन प्रकट भएर आफ्नो अमर प्रेमलाई जीवन्त प्रदर्शित गर्दै आएका छन् । सलहेश फूलबारीस्थित सलहेश मन्दिरमा मात्र दनुुबार जातिको पुजारी रहेका छन् जबकि मिथिलाञ्चलको पूर्वमा झापादेखि पश्चिम रौतहट जिल्लासम्म रहेका सलहेश गह्वर (मन्दिर) हरूमा दुसाध जातिका पुजारीले मात्र नियमितरूपमा पूजा–आजा गर्दै आएका छन् । दोस्रो उल्लेखनीय कुुरो, प्र्रतिवर्ष वैशाख १ गतेका दिन मात्र सलहेश फूूलबारीमा ठूलो मेला लाग्छ भने अन्य सबै जिल्ला र ठाउँमा मिथिलाञ्चलको लोकजीवनको महŒवपूर्ण पर्व ‘जुडशीतल पर्व’ मानिने प्रतिवर्ष वैशाख २ गते अपराह्नमा मात्र सलहेश गह्वर (मन्दिर) अगाडि सलहेशको भव्य–पूजन एवंं सलहेश मेला लाग्ने र राति सांस्कृतिक कार्यक्रम सम्पन्न हुने गर्छ । संंरक्षणको अभावमा अन्य ठाउँमा सो मेला अति लघुरूपमा लाग्ने गरेको छ भने सिरहा जिल्लाको माडर र धनुषा जिल्लाको बेलापट्टी गाउँको तीनकौडीया चोकस्थित सलहेश गह्वर (मन्दिर) अगाडि अद्यापि भव्य मेला लाग्दै आएको छ ।
सलहेश फूलबारीस्थित सानो सलहेश गह्वर (मन्दिर) पछाडि एउटा हारमको रुख रहेको छ र त्यसकै छेउमा एउटा सानो मन्दिरमा पराक्रमी सलहेशकी प्रेमिका दीना मालिनी र उनकी बहिनी कुसुमा र रेशमाको समेतको मूर्ति रहेको छ । सबभन्दा अचम्म र चमत्कारपूर्ण तथा सांस्कृतिक अद्भुत ्विशिष्टताले परिपूर्ण यो हो– सो हारमको एक रुखमा मात्र मालाकार रूपमा फूल फुल्छ र नयाँ वर्षको प्र्रथम दिन अर्थात् वैशाख १ गतेसम्म मात्र रहन्छ । त्यसपछि कहिल्यै देखापर्दैन । जनविश्वास छ कि सलहेशकी पे्रमिका दीना मालिनी त्यसै फूलको रूपमा प्रकट भएर आफ्ना प्रेमी सलहेशप्रति प्रति वर्ष प्रथम दिन शुभकामना व्यक्त गर्दै अमरप्रेम प्रकट गर्दछिन् । यसलाई हेर्न देशका विभिन्न भाग तथा छिमेकी मुलुक भारतका दक्षिणी भेगका विभिन्न प्रान्तबाट समेत पचास हजारभन्दा बढीको सङ्ख्यामा प्रतिवर्ष पर्यटक तथा दर्शनार्थी आउने गरेका छन् । ‘हारम फूल’ फूल्दाको सबभन्दा अनौठो विशिष्टता त चैत महिना यदि २८ गते समाप्त हुन्छ भने चैत २८ गतेको मध्य रातमा नै त्यो फूल फुल्छ, यदि २९, ३०, ३१ र ३२ मध्ये जुन दिन मसान्त पर्छ त्यसैको मध्यरातमा मात्र त्यो फूल फुल्छ र नयाँ वर्षको वैशाख १ गतेसम्म मात्र त्यसैरूपमा रहन्छ । त्यस अघि वा पछि वर्षभरि कहिल्यै फुल्दैन ।
यस प्रकार नेपालको मिथिलाञ्चलले विश्वमै नेपालको अद्वितीय सांस्कृतिक विशिष्टतालाई एक अलौकिक शक्तिका रूपमा प्राचीनकालदेखि अहिलेसम्म नव वर्ष वैशाख १ गतेका दिन मात्र प्रदर्शित गर्दै विश्वकै सांस्कृतिक विशिष्टताको अभूतपूर्व कीर्तिमान कायम राख्दै आए पनि त्यसको
सरकारीस्तरबाट संरक्षण तथा संवद्र्धन गर्ने कार्य हुनसकेको छैन । यो विश्वकै पर्यटकका लागि सबभन्दा ठूलो आकर्षणको केन्द्र बन्नुका साथै राष्ट्रिय राजस्व अभिवृद्धिको ठूलो स्रोतसमेत बन्न सक्छ । विश्वका पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहने खालका स्थान मिथिलाञ्चल क्षेत्रमा प्रशस्त छन्, जस्तै– पोखरी र कुण्डका दृष्टिले जनकपुरधाम, श्रीरामले धनुषयज्ञमा खण्डित गरेको शिवधनुषको एक भागको अवशेष कङ्क्रिटका रूपमा विद्यमान रहेको– धनुषाधाम, परशुराम ऋषिको निवासस्थल, परशुराम तालाव आदि अनगिन्ती पौराणिक र ऐतिहासिक महŒवका स्थलको संरक्षण तथा संवद्र्धन एवं विकासतिर राष्ट्रले विशेष दृष्टि पु¥याउनुु आवश्यक छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना