बिर्र्सिंदै गएको जनआन्दोलनको मर्म

khem raj niraulaखेमराज निरौला






आज चैत २६ गतेले नेपालका प्रजातान्त्रिक आन्दोलन पक्षधरलाई छयालीस सालको जनआन्दोलनको घडीलाई स्मरण गराउँछ ।  त्यतिखेर विभिन्न विचारधारा बोकेका राजनीतिक दल एकै स्वरमा पञ्चायती शासनविरुद्ध एक भएर लागेका थिए र पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मका प्रजातन्त्रप्रेमी नागरिक आफ्नो त्याग र तपस्याबाट तत्कालीन शासनलाई धरासायी बनाउन सफल भएका थिए ।  त्यतिबेलाको त्यो गगनभेदी आवाज र गहिरो आशालाई अहिले सबैले भुल्दै गएको महसुुस गरिएको छ ।  जनआन्दोलनको मर्मलाई बिर्सिदै जान थालिएको छ ।  
उज्यालो भविष्यको सपना बोकेर आन्दोलनमा होमिएका नेपाली जनताको वर्तमान त्यति प्रियकर हुनसकेको छैन ।  प्रजातन्त्र स्थापना पश्चात् मुलुकको अवस्थामा अपेक्षाकृत सुधार आउन सकिरहेको छैन ।  मुलुकका हरेक क्षेत्र सङ्कटापन्न अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ ।  जनताको आशा र भरोसाको केन्द्रबिन्दुमा रहेका राजनीतिक दलको अकर्मन्यताका कारणले मुलुकको अवस्था सन्तोषलायक बन्न सकेन ।  करिब २७÷२८ वर्षे कालखण्डमा सबैभन्दा नराम्रोसँग बिग्रिएका तिनै परिवर्तनकारी दलहरू ।  जनप्रतिनिधित्व र नेतृत्व गर्ने दलहरू अझै पनि नसुध्रिएकाले देशको भविष्य अब झन् कस्तो हुने
हो ? सर्वत्र चिन्ताको विषय बनेको छ ।  मुलुक हाँक्ने जिम्मा पाएका राजनीतिक दलहरू सत्तामोहमा चुर्लुम्म डुबेर बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई कमाइ खाने साधनको रूपमा लिएर मनोमानी गर्न पनि पछि परेनन् ।  फलतल मुलुकको काया नकारात्मक दिशातर्फ पल्टियो, जुन पछिल्ला आर्थिक र विकास सूचकाङ्कले प्रमाणित गरिरहेका छन् ।  के यही थियो २०४६ सालको परिवर्तनको लक्ष्य ?
बितेका वर्षमा सबैभन्दा नराम्रोसँग फैलिएको भ्रष्टाचारले मुलुकलाई कैयौँ वर्ष पछाडि धकेलिदियो ।  राज्यका हरेक संयन्त्र भ्रष्टाचारको सञ्जालमा फसेर निकम्मा सावित भएका छन् ।  सामान्य कामका लागि पनि घुस खुवाउनुपर्ने, भनसुन गर्नुपर्ने संस्कार बन्दै गएको छ ।  राजनीतिक नेताहरू कर्तव्यबोधबाट विमुख हुँदै गए ।  रातारात धनाढ्य हुने धन्दामा राजनीतिकर्मी व्यस्त रहे ।  फलस्वरूप मुलुकले अग्रगति पाउन सकेन र आमनागरिकको अपेक्षामा कुठाराघात हुनुपुग्यो ।  जनताको अपेक्षा थियो एउटा समृद्ध मुलुकको नागरिक बन्ने अनि सभ्य र सुसंस्कृत जीवनयापन गर्ने तर अपेक्षामा चिसो पानी पोखिएको छ ।
यस अवधिमा जनआन्दोलनकारी राजनीतिक दलबीचमा नराम्रोसँग फाटो आयो ।  आम सरोकारका विषय वस्तुमा दलहरू नै तटस्थ रहिदिने गर्दा जनताका समस्या झन्झन् बल्झिँदै गए ।  सानातिना कुरामा पनि सामान्जस्यता आउन नसक्नु, एउटाले राम्रो काम गर्न लाग्यो भने त्यसले पो जस लिने भयो भन्ने जस्तो क्षुद्रसोचले सभ्य राजनीतिक संस्कार नै सुरु हुनसकेन ।  मूल्य र मान्यताको राजनीति देख्न पनि पाइएन ।
प्रजातन्त्रमा राजनीतिक दल नै जनताका समस्या बुझ्ने र समाधानार्थ लागिपर्ने माध्यम हुन् तर तिनै दलहरूले जनतासामु गरेका वाचा र प्रतिज्ञा बिर्सेर सत्ता र स्वार्थमा लिप्त हुँदा जनआन्दोलनको मर्ममाथि नै प्रहार हुन पुगेको छ ।  राष्ट्रहितका लागि सारा जनतालाई एकाकार पार्नुपर्ने पार्टीहरू आफैँ टुट र फुटबाट बच्न सकेनन् ।  संस्कार र संस्कृति सिकाउने बेलामा सत्तामा कुन स्रोत प्रयोग गरेर पुग्न सकिन्छ भन्ने मानसिकताले गर्दा दलहरू नराम्रोसँग आलोचित बन्न पुगे ।  नेताहरूले भाषण र अर्कालाई गाली गर्नैमा अधिकांश समय खर्चे तर राजनीतिक प्रणालीलाई कसरी सबल र परिपक्व बनाउन सकिन्छ भन्नेतर्फ सोचेनन् ।  मैले भनेको ने सबैले स्वीकार्नुपर्छ मनै सर्वेसर्वा हुँ भन्ने अहमताले गर्दा प्रजातान्त्रिक संस्कार त बस्न सकेन नै, दलहरूमा बेमेलको स्थिति सिर्जना भयो ।  
२०४६ सालको जनआन्दोलनको एउटा सन्देश के पनि हो भने जब कुनै राज्य व्यवस्थाले जनताको मानवअधिकारको अपहरण र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका सबै द्वार बन्द गरिदिन्छ तब जनताको हृदयभित्र गुम्सेको असन्तोषको आक्रोश एक दिन भयङ्कर ज्वालामुखीजस्तो विस्फोट भई क्रान्तिको रूपमा बाहिर प्रकट हुन्छ ।  त्यसका सामुन्ने कुनै पनि खाले निरङ्कुस राज्य व्यवस्था धरासायी हुन्छ ।  वास्तवमा आज पनि मुलुकमा त्यही गुम्सिएको र असन्तोषको अवस्था छ ।  
राजनीतिक दलहरूका लागि जति स्वतन्त्रता र अधिकार प्राप्त भए पनि सर्वसाधारण जनता र राष्ट्रका लागि काम भएको देख्न र भोग्न नपाउँदा जनतामा असन्तोष गुम्सिनु स्वाभाविक हो ।  नैतिकता र लोकलाज भन्ने कुरा नेपाली राजनीतिमा असान्दर्भिक देखिन थालेको छ ।  विधि र कानुनको राजलाई आत्मसात् गर्ने परीपाटी नबसाउँदा राज्यका संयन्त्र कमजोर बन्न पुगेका छन् ।  जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय दातृनिकायसमेत ससङ्कित बन्न पुगेका छन् ।  यस्तो स्थितिबाट फाइदा उठाएर आन्दोलनका उपलब्धिलाई नै समाप्त पार्ने चलखेलमा केही तŒव खुलेरै लागेका छन् ।  तिनै अप्रजातान्त्रिक तŒवलाई टेवा पु¥याउने काम अहिलेको राजनीतिक अवस्थाले गरिरहेको छ ।  
दुई दशकभन्दा बढीको यो समयअवधिमा मुलुकले माओवादी जनयुद्ध, भ्रष्टाचार र ढिलासुस्ती, महाभूकम्प र भारतीय नाकाबन्दी जस्ता धेरै विषम परिस्थितिको सामना गरिसकेको छ तर पनि एउटा उल्लेख र वर्षौंदेखिको नेपाली जनताको सपना भने संविधानसभामार्फत पूरा भएको छ ।  त्यही संविधानसभाबाट घोषणा भएको संविधान कार्यान्वयनमा अहिले ठूलो चुनौती खडा भएको छ ।  यसको सफल कार्यान्वयनमा अहिले सम्पूर्ण राष्ट्रको ध्यान जानु जरुरी छ ।  अनिमात्र हामीले परिकल्पना गरेको समृद्ध मुलुकको बाटोतर्फ लाग्न सकिन्छ ।  
कुनै पनि शासन व्यवस्था आफैँमा खराब हँुदैन ।  खराबी त केवल शासन सञ्चालनको बागडोर सम्हालेका दल र नेताको नियतमा हुन्छ ।  अहिलेको हाम्रो समस्या नै नियतमा खोट हो ।  नियत सफा हुने हो भने असम्भव केही पनि हँुदैन ।  उपलब्ध अवसरलाई अधिकतम प्रयोग गर्न नसक्दा मुलुकमा भ्रष्टाचार ढिलासुस्ति, कानुनको उल्लङ्घन जस्ता विकृति देखापरेका हुन् ।  यी सम्पूर्ण समस्या हटाउन सक्ने नै राजनीतिक दल हुन्, त्यसैले तिनको नियत सफा हुनु जरुरी छ ।
अहिले मुलुक जनआन्दोलन २०४६ को उपलब्धिमा टेकेर नै गणतान्त्रिक भएको हो तर जनआन्दोलन २०४६ को उपलब्धिमाथि टेकेर सोही उपलब्धिलाई तहसनहस पारिरहेको यथार्थ छ ।  यति लामो काल खण्डमा आन्दोलनका उपलब्धि गाउँ गाउँमा पुग्न सकेनन् ।  जनताको जीवन शैलीमा खासै परिवर्तन आएन, नेताहरूको जीवनशैलीमा भने अस्वाभाविक परिवर्तन आयो ।  प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, गणतन्त्र विभिन्न नाममा विभिन्न ठाउँमा घुमाइयो तर गाउँमा पु¥याउनेतर्फ कसैले सोचेन ।  
प्रजातन्त्रको खोल ओडेर नेताहरू हिँडे तर सच्चा राष्ट्रवादी र विकासप्रेमी नेताका रूपमा आफूलाई कसैले प्रमाणित गर्न सकेनन् ।  फलस्वरूप जनतामा नैराश्यता र अविश्वास बढ्दै गयो ।  वर्षौंदेखिका जनताका समस्या जहाँको त्यहीँ छन् ।  अभाव र समस्याले ग्रस्त जनता राहत र सहयोगको पर्खाइमा छन् तर जिम्मेवार राजनीतिक नेतृत्व सत्ता र स्वार्थको राजनीतिमा लिप्त छ ।  लोकतन्त्रमा राजनीतिक दल नै जनताका वास्तविक प्रतिनिधि हुन्छन् तर आज तिनै जनप्रतिनिधि जनताबाट विमुख हुँदा मुलुकले अग्रगति पाउनसकेको छैन ।  अब पुराना विवादलाई बिर्सिएर अरूलाई दोषारोपण गर्नुभन्दा पनि प्रत्येकले आ–आफ्नो सान्दर्भिकतालाई प्रमाणित गर्नुपर्छ ।  हामीले खोजेको समाधान बहुदलीय परिपाटीभन्दा बाहिर गएर कदापि हुनसक्दैन तर हामीले अपनाएको राजनीतिक चिन्तन, प्रणालीअनुकूलको विधि व्यवहारको खाँचो छ ।  

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना