बी.पी. को आर्थिक मोडेल

 pradip giriप्रदीप गिरी

सत्तामा रहेकै बखत सत्ताबाट निरकुङ्श ढङ्गले च्यूत गराइएका उदाहरणहरू विश्व राजनीतिक इतिहासमा पढ्न सुन्न पाइन्छ ।  यस्तो घटना नेपालको इतिहासमा पनि बी.पी. कोइरालाको जीवनमा घटेको थियो ।
सत्ताबाट हटाइएसँगै सुन्दरीजलमा जेलमा उहाँ झण्डै आठ वर्ष रहनुभयो ।  जेलबाट निस्केपछि कोइराला आत्मनिर्वासनमा बनारस बस्न थाल्नुभयो ।  
अक्टुबर १९६९ मा कोइरालाले बनारसमा एउटा महŒवपूर्ण प्रवचन दिनुभएको थियो ।  कोइरालाका अग्रज मित्र जयप्रकाश नारायणले सो गान्धी प्रवचनको आयोजना गर्नुभएको थियो ।  गान्धीको जन्म भएको १०० वर्ष पुण्य स्मरणमा यो प्रवचन भएको थियो ।  यस प्रवचनमा बी.पी.ले गान्धीको राजनीतिक र आर्थिक सिद्धान्तको मौलिक आलोचना गर्नुभएको छ ।  
त्यस गान्धी प्रवचनमा बी.पी. कोइरालाले आफ्नो आर्थिक र राजनीतिक चिन्तनको सविस्तार परिचय दिनुभएको छ ।  यसभन्दा अघि प्रधानमन्त्रीका रूपमा उहाँले दिनुभएको भाषण र अन्तरवार्तामा यस प्रवचनका मूल सूत्रहरू उपस्थित थिए ।  प्रधानमन्त्रीका रूपमा बी.पी. कोइरालाको आखिरी भाषण १५ डिसेम्बर १९६० मा तरुण दलको उद्घाटन समारोहमा दिइएको थियो ।  तरुण दलको त्यस भाषणमा आर्थिक विकासका प्रसङ्ग सूत्र रूपमा मात्र छन् ।  गान्धी प्रवचनमा त्यस्ता सूत्र र बीजरूपलाई सप्रसङ्ग व्याख्या गरिएको छ ।
द्वितीय महायुद्धपछि तेस्रो विश्वका अधिकांश मुलुक स्वाधीन भएका थिए ।  त्यस्ता मुलुकहरूको नवनिर्माण नेतृत्वका अगाडि एउटा ठूलो चुनौती थियो ।  गान्धीले भारतीय समाजको नवनिर्माणका निमित्त केही दिशाबोध गर्नुभएको थियो ।  गान्धीका राजनीतिक उत्तराधिकारीका रूपमा छानिएका जवाहरलाल नेहरू स्वाधीन भारतको प्रधानमन्त्री भइसकेका थिए तर जवाहरलाल नेहरूको आर्थिक र राजनीतिक विचार भने विलकुलै विपरीत थियो ।  गान्धी भारतीय अर्थतन्त्रलाई ग्राममुखी बनाउन चाहन्थे ।  त्यसो गर्दा गाउँमा रहेको सीप र संसाधनका आधारमा प्रत्येक गाउँलेलाई रोजगार दिन सकिन्छ भन्ने उनको धारणा थियो ।  अर्थशास्त्रको शब्दावलीमा भन्ने हो भने गान्धी पूर्ण–रोजगारका हिमायती थिए ।  नेहरूका निमित्त भने नवोदित मुलुकहरूको औद्योगिकीकरण र वृद्धिदरको अभिवृद्धि विकासको मूल आधार थियो ।  यी दुई दृष्टिकोण २० औं शताब्दीमा सिङ्गो तेस्रो विश्वमा विद्यमान रह्यो र आज पनि छ ।  गान्धीले देखाउनुभएको बाटोलाई पछि जयप्रकाश नारायण र लोहियाले थप व्याख्या गरे ।  नेहरूले देखाउनुभएको बाटो भने अझै भारत र अनेकानेक मुलुकहरूमा आधारभूत रूपमा प्रयोगशील छ ।  समाजवादी कित्ताबाट अशोक मेहताले नेहरूको दृष्टिकोणको थप व्याख्या गरेका थिए ।  भारतीय बौद्धिक जगतमा नेहरू र गान्धीको यो सामानान्तर सोच आज पनि बहसमा छ ।  भारतीय बुद्धिजीवी कि गान्धीवादी वा कि नेहरूवादी छन् भन्न सकिन्छ ।  
बी.पी. कोइराला यस विवादसँग परिचित हुनुहुन्थ्यो ।  प्रारम्भिक दशकहरूमा यस विवादमा उहाँ नेहरू–अशोक मेहताको थेसिसका साथ हुनुहुन्थ्यो ।  प्रधानमन्त्रीका रूपमा उहाँले प्रस्तावित गर्नुभएका आर्थिक नमुना नेहरू–अशोक मेहताकै मोडल हो ।  गान्धी प्रवचनमा बी.पी.ले मूलतः नेहरू–अशोक मेहताको मोडललाई स्वीकार गर्नुभएको छ ।  यसै आधारमा गान्धीको विकास विषयक चिन्तनको कमजोरीलाई औंल्याउनुभएको छ ।  गान्धीको आर्थिक दर्शनलाई खण्डन गर्ने क्रममा बी.पी.ले कतिपय उद्धरण दिनुभएको छ ।  बी.पी.ले गान्धीले भनेको कुरा अव्यावहारिक रहेको तर्क गर्नुभएको छ ।  गान्धीलाई भारतको ग्रामीण समाज आदर्श र आत्मनिर्भर छ भन्ने भ्रान्त धारणा छ भनेर नेहरू र अम्बेदकरले पनि भन्ने गरेका थिए ।  बी.पी. कोइरालाले नेहरू र अम्बेदकरको शब्द दोहो¥याउनुभएको छैन तर भारतका जनताले सधैँ गाउँले स्तरमा बस्न सक्दैनन् भन्ने बी.पी.को कथन छ ।  गाउँको उपभोगको स्तर प्राथमिक खालको हुन्छ ।  उनीहरूले धेरै उत्पादन पनि गर्दैनन् ।  गान्धी मानवीय स्वाभाव र आकाङ्क्षालाई ध्यान नदिएर थोरै खाने तर सुखी रहने काल्पनिक आदर्शमा बाँच्न सकिन्छ भन्छन् तर आधुनिकीकरणको चापमा यो अवस्था रहन सक्दैन ।  मनुष्यको बढ्दो जनसङ्ख्याका कारणले पनि सधैँ यो सोचाइ व्यावहारिक रहँदैन ।  मानिसले ढिलो चाँडो उत्पादन बढाउनै पर्छ ।  गाउँमा चलिरहेको कृषि र कुटीर उद्योगमा आधारित रहेर उत्पादनको वृद्धि हुन सक्दैन ।  उत्पादनको वृद्धिका निमित्त ठूलाठूला केन्द्रीकृत उद्योगहरू अनिवार्य भएर जान्छन् ।  यस्ता ठूला उद्योग बनाउने क्रममा सत्ताको केन्द्रीकरण पनि अनिवार्य हुन्छ ।  त्यसैले गान्धीवाद आर्थिक वा राजनीतिक दृष्टिकोणले समेत व्यवहारिक छैन भन्ने कोइरालाको स्पष्ट किटान छ ।
कोइराला अगाडि भन्नुहुन्छ– आर्थिक विकासको क्रममा रोजगारलाई वा वृद्धिदरलाई कुनलाई प्रमुखता दिने कुरो पनि योजनाकारको आफ्नो हातमा छैन ।  मुलुकमा उपलब्ध सीप, साधन र प्रविधिका आधारमा योजनाकारले आर्थिक विकासको नक्सा कोर्छ ।  
बी.पी. कोइरालाले आपूm प्रधानमन्त्री भएको समयमा भन्नुुभएको थियो ः ‘‘....मैले एकचोटी प्रधानमन्त्रीको हैसियतले नेपालको दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनाको छलफलमा भाग लिएको थिएँ ।  मलाई आर्थिक विषयको विशेष ज्ञान छैन ।  त्यसो हुँदा त्यस छलफल मैले आर्थिक नीतिका सिद्धान्तहरू र तिनका सामाजिक आर्थिक अभिप्रायलाई अभिव्यक्त गर्नुको अलावा लगानीको प्राथमिकताहरूलाई निश्चित गर्ने, साधनहरूको मूल्याङ्कन गर्ने र तिनको सङ्गठन गर्ने कुरामा मात्र सीमित रहनुप¥यो ।  त्यस बैठकमा मलाई राजनीतिक दृष्टिकोणले बडो घतलाग्दो कुरा के लाग्यो भने त्यस बहसमा भाग लिने विभिन्न पक्षका विशेषज्ञहरूका विचार एक पक्षीय र नितान्त भिन्न थिएनन् ।  ... त्यस दिन नै मलाई व्यावहारिक महŒवका आर्थिक प्रश्नहरूको सम्बन्धमा ठूलो कि सानो परिमाणको आर्थिक विकास भन्ने विरोधी सिद्धान्तहरू केवल अर्थहीन रहेछन् भन्ने प्रस्ट भयो । ... ’’
अगाडि गएर कोइराला आर्थिक विकासको अर्को पहलुको चर्चा गर्नुहुन्छ ।  सोभियत रुस र अमेरिकाको आर्थिक विकासको तुलना गरेर उहाँले एउटा निष्कर्ष निकाल्नु हुन्छ ।  एउटा अमेरिकी अर्थशास्त्री डब्लू डब्लू रोस्टोवको हवाला दिएर कोइराला आर्थिक विकासको मोडलको खासै अर्थ नहुने कुरा भन्नुहुन्छ ।  कोइरालाकै शब्दमा उहाँको विचारलाई बुझ्न सकिन्छः ‘‘...एउटा विचारधाराले भन्छ आर्थिक विकासको एउटा निश्चित ऐतिहासिक पथलाई कहिल्यै छोट्याउन सकिँदैन ।  यस विचारधाराअनुसार रुसले हासिल गरेको आर्थिक विकासको कथित् चमत्कार एउटा भ्रम मात्र हो ।  रुसमा उपलब्ध भौतिक प्राकृतिक साधन एवं जनशक्तिका कारण यस ६० वर्षको अवधिमा कम्युनिस्ट रुसले हासिल गरेको विकासको वर्तमान स्थितिमा त कुनै अनावश्यक कष्ट नगरी र रुसी नागरिकहरको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता नगुमाईकन नै स्वाभाविक किसिमले पुग्न सकिन्थ्यो ।  अमेरिकालाई पनि आफ्नो आखिरी निर्णायक लक्ष्यमा पुग्न सन् १८६० देखि १९१४ सम्मको ६० वर्ष नै लागेको थियो । ... ’’ कोइरालाले यो तर्क डब्लू.डब्लू. रोस्टोवको विकासका पाँच चरण भन्ने पुस्तकका आधारमा गर्नुभएको हो ।  उहाँले आफ्ना आलेखमा रोस्टोवको उद्धहरण दिँदै आभार व्यक्त गर्नुभएको छ ।
बी.पी.ले प्रजातान्त्रिक राज्य कायम भएपछि आर्थिक मोडलका बारेमा विशेष चिन्ता गर्नु नपर्ने भनी अनेकौं कोणबाट तर्क गर्नुभएको छ ।  यस ठहरको तार्किक परिणति स्पष्ट छ ।  कोइरालाले राजनीति र अर्थनीतिलाई दुई अलग–अलग खण्डमा राख्नुभएको छ ।  कोइरालाले ती पङ्क्ति लेख्दा सोभियत युनियन र अमेरिकामा दुई विपरित र विरोधी किसिमका राजनीतिक व्यवस्था थिए तर राजनीतिक व्यवस्था जेसुकै भए पनि त्यहाँको आर्थिक विकासको गति र गन्तव्य एकै नासको हुन्छ भन्ने रोस्टोवको स्थापना कोइरालाले ठीक देख्नु हुन्छ ।  त्यस दृष्टिले गान्धीले अर्को कुनै बाटोबाट यथा ग्रामीण नवनिर्माणका माध्यमबाट विकासको कुरा गर्नु निरर्थक छ भन्ने उहाँको तर्क छ ।   


थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना