आइरन गेट कि सुनौलो ढोका ?

 bimal bhaukajiविमल भौकाजी





प्रवेशिका परीक्षालाई सम्भवतः यसको थालनीदेखि नै ‘आइरन गेट’ (फलामे ढोका) को नाम दिइएको हो ।  मानौँ यो ढोका पार गरिसकेपछि अब कुनै पनि बाधा–व्यवधान जीवनमा आइपर्दै पर्दैनन् ।  खास गरेर शिक्षकद्वारा नै फलामे ढोकालाई ‘जिन्दगी ः वार कि पार’ को रूपमा चर्चा गर्ने गरिन्छ ।
वास्तवमा प्रवेशिका परीक्षा एउटा ‘आइरन गेट’ हो भने त्योभन्दा पनि बलिया ढोका त त्यसपछि आइलाग्छन् जीवनमा ।  किशोरावस्थाको उमेर पार गर्दै युवा हुने खुड्किलोतर्पm अग्रसर हुन लाग्छन् पाइलाहरू ।  केवल पढाइ होइन आफ्नो सम्पूर्ण ‘क्यारियर’ बनाउनका लागि सोच्नुपर्ने हुन्छ त्यतिखेर ।  आफ्ना अभिभावकका सपनालाई साक्षी राखेर निर्दृष्ट उद्देश्य निर्धारण गरिनुपर्ने बेला पनि त्यही नै हो ।
हो, निश्चितरूपले पढाइ नै प्रमुख विषय हो तर त्यसका साथसाथै आपूm र आफ्नो परिवारको भविष्यको परिकल्पनामा घर व्यवहारको सामान्य कर्तव्यबोधसमेत त्यो समयमा थपिन पुग्छ ।  यस्तो अवस्था आउनुको अर्थ नबुझीकनै प्रवेशिका परीक्षालाई ‘फलामे ढोका’ भनिनु सर्वथा गलत छ ।
एक किसिमले, ‘आइरन गेट’ भनेर भनिनु एउटा त्रस्त मानसिकता बोक्नुपर्ने बाध्यता कलिला विद्यार्थीका मस्तिष्कमा सञ्चारित गराउनु हो ।  सिधै भन्ने हो भने यो शब्दले तिनका पढाइलाई नकारात्मक असर पार्नमा अप्रत्यक्ष सघाउ पु¥याउँछ ।  दोस्रो शब्दमा भन्नुपर्दा, प्रवेशिका परीक्षाप्रति दिइएको यो उपमा तथाकथित बौद्धिकहरूको पाखण्डीपनाको उच्चतम् नमूना हो ।  प्र्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण गरिनुपर्ने मात्रै जीवनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुँदै होइन ।  उत्तीर्ण हुनु त पहिलो कक्षादेखि अझ आजको आधुनिक शिक्षामा पनि नर्सरी, के.जी. देखि नै छँदैछ ।  यस दृष्टिकोणले सङ्घर्ष त पढाइ प्रारम्भ भएको सुरुको कक्षादेखि नै गर्न जरुरी छ ।
गहिरिएर विश्लेषण गर्ने हो भने सङ्घर्ष केवल पढाइमा मात्रै गरिन्न, जीवनमा ।  जिन्दगीका यावत् पक्ष पारिवारिक, सामाजिक, प्रशासनिक जतासुकै क्रमशः बढ्दो उमेरसँगै सङ्घर्ष बढ्दै जान्छ ।  अब सोच्नुपर्ने चाहिँ यही छ, जीवनमा कतिसम्म सङ्घर्षको मैदानबाट पार
पाइन्छ ? कति ठाउँ जितिएला, कति ठाउँ हारिएला ।  अलिकति आध्यात्मिक पाराले भन्ने हो भने जीवन एउटा खेल हो ।  चाहेर जित्न नसकिएला अथवा नचाहेरै पनि हारिएला ।  बस् संघर्ष जारी राख्नुपर्छ, प्रयास गर्ने हो ।  प्रयास गर्नेले नै सगरमाथाको शिखर चुम्छ ।  कदाचित् कैयौँपटक प्रयास नगरिएको भए चन्द्रमा छुने आकाङ्क्षा कसरी पूरा
हुन्थ्यो ? यस हिसाबले भन्न सकिन्छ, असफलता नै सफलताको असली ढोका हो ।
त्यसो त, आजको समाजमा धनाढ्य मान्छेको जीवनलाई बढीभन्दा बढी सफल मानिन्छ ।  पैसाले संसारमा सबैथोक किन्न पाइन्छ भन्ने विकृतपूर्ण सोच राख्नेले धनलाई नै सफलताको पर्याय मान्नु अस्वाभाविक होइन पनि ।  यद्यपि, पर्याप्त धन हुने सबै नै असफल व्यक्ति हुन् भन्न खोजिएको होइन ।  धन पनि जीवनको पक्कै अपरिहार्य विषय हो, महŒवको विषय हो तर सबैभन्दा प्रमुख विषय धनलाई नै मानिनु भने अस्वस्थ मानसिकताको पराकाष्ठा नै हो ।  
उपर्युक्त सन्दर्भमा, आजको समाजमा सबैभन्दा प्रमुख विषय भनेको अवश्य पनि शिक्षाआर्जन हो, जहाँ ज्ञान–विज्ञानका महान् सूत्र समावेश भएका हुन्छन् तर यसोभन्दैमा शिक्षालाई नै ठूलो ‘पहाड’ बनाउन आवश्यक छैन ।  अर्को शब्दमा, ‘फलामे ढोका’ जस्ता अतिरञ्जित शब्द प्रयोग गरेर विद्यार्थीमाथि अनावश्यकीय दबाब दिन कुनै पनि दृष्टिकोणबाट सही छैन ।  बरु तिनलाई पढ्न–सिक्नका लागि आत्मप्रेरित हुने बाटोतर्पm आकर्षण बढाउने उपाय अवलम्बन गरिनु आवश्यक देखिन्छ ।  
यहाँ कुनै कतै मिडियामा ठाउँ नपाएको एउटा सन्दर्भ उल्लेखनीय छ ।  अघिल्लोे प्रवेशिका परीक्षाअन्तर्गत काठमाडौँ कोटेश्वरस्थित कस्मिक इन्टरनेशनल एकेडेमीले आफ्नो विद्यालयका परीक्षार्थीको मनमा आत्मविश्वास बढाउन प्रस्तुत गरेको एउटा उदाहरण प्रशंसनीय देखिन्छ ।  त्यस विद्यालयका नेपाली अध्यापक तुलसीप्र्रसाद घिमिरेले आफ्ना परीक्षार्थीलाई एउटा ‘आकर्षण’ पेस गरेका थिए– ‘मैले पढाएको विषयमा जसले ‘डिस्टिङ्सन’ ल्याउँछ, म उसलाई व्यक्तिगतरूपले एउटा निश्चित रकम दिन्छु । ’
एकातर्पmबाट हेर्दा यो क्रियालाई प्रलोभन दिलाएको जस्तो लागे पनि वास्तवमा उक्त कार्यभित्र एउटा तथ्य प्रस्ट हुन्छ– शिक्षकले पढाएर–सिकाएर मात्र हुँदैन, त्यो पढाइ–सिकाइको सदुपयोग के कति भएको छ ? त्यसको समेत मूल्याङ्कन गर्ने राम्रो अवसर हो, त्यो ।
वास्तवमै यस्तो सत्कार्यले, प्रवेशिका परीक्षालाई केवल ‘आइरन गेट’ को नाम दिएर विद्यार्थीको मनमस्तिष्कमा खडा हुने एक किसिमको काल्पनिक हाउगुजीलाई निस्तेज पारिदिन सक्षम हुनसक्छ र त्यति मात्रै होइन, परिश्रम गर्ने हो भने फलामका ढोका स्वतः ‘गोल्डेन गेट’ (सुनौला ढोका) मा परिणत हुन पनि सक्छन् भन्नेमा यस्तो कार्यले विद्यार्थीलाई विश्वस्त बनाउनसमेत सहयोग पु¥याउन सक्छ ।  

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना