पानीमा बाँचेको हाम्रो जीवन

trichandra pratiksyaत्रिचन्द्र प्रतीक्षा

 


“जल नै परम औषधि हो । जल रोगहरूको शत्रु हो . यसले सम्पूर्ण रोगको नाश गर्छ । तसर्थ जलले तिमीलाई पनि सबै रोगव्याधिबाट मुक्त राखोस्.”
– अथर्व वेद

वैज्ञानिक तथ्यअनुसार पानीलाई ज्द्दइ भनिन्छ । अर्थात् पानी हाइड्रोजन र अक्सिजनको एक यौगिक हो । यस यौगिकमा आयतनको हिसाबले हाइड्रोजन दुई भाग र अक्सिजन एक भाग रहन्छ । यी दुई ग्यासको गुण एकदमै छुट्टाछुट्टै हुन्छ । सहीरूपमा भन्दा शुद्ध अवस्थाको पानीको कुनै रङ्ग । गन्ध र स्वाद हुँदैन । पानी पिउनु एउटा बानी मात्र नभएर हाम्रो स्वास्थ्यका लागि अत्यावश्यकसमेत हो । ‘हाम्रो शरीरले गर्ने जे काम पनि पानीको स्वस्थ आपूर्तिमै निर्भर हुन्छ’ वीर अस्पताल लिभर युनिटका प्रमुख एवं वरिष्ठ फिजिसियन डा. अनिलकुमार मिश्र भन्छन् ‘उचित मात्रामा दिनहुँ कीटाणुरहित स्वच्छ पानी पिउनाले जलअल्पता रोक्छ । शरीरको सफाइ हुनुका साथै घाउ भर्ने प्रक्रियासमेत तीव्र हुन्छ ।
डा. मिश्रका अनुसार मुटुका रोगी, उच्च रक्तचाप र खुट्टाको तल्लो खण्ड सुन्निएका रोगीले भने बढी मात्रामा पानी पिउनबाट बच्नुपर्छ । विशेषगरी मृगौलाको समस्या भएका । मुख्यतः मृगौला प्रत्यारोपण गरेकाहरूले बढी पानी पिउनु अघि चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ तर स्वस्थ व्यक्तिले पिसाबको रङ्ग गाढा पहेंलो नहुन दिन पानी खाइरहनुपर्छ । मृगौलालाई राम्ररी काम गर्न स्वस्थ व्यक्तिले नियमित अन्तरालमा बढी मात्रामा पानी खानुपर्छ । पानीले नाइट्रोजन, किटोन र युरियालाई हटाउन सहयोग गर्छ । युरोलोजिस्ट प्रा.डा. भोलाराज जोशी भन्नुहुन्छ । ‘मृगौलालाई सहीरूपमा काम गर्न दिनहुँ पर्याप्त मात्रामा शुद्ध पानीको आवश्यकता हुन्छ । हरेक प्राणीको शरीरमा पानी निश्चित मात्रामा रहेको हुन्छ र रहनु पनि पर्छ । एक स्वस्थ्य मानिसको शरीरमा औसत ६५ प्रतिशत पानी हुन्छ । यदि मानिसको शरीरमा भएको पानीको यस मात्रामा १२ प्रतिशतसम्म मात्र कमी भएमा त्यो व्यक्ति जीवित रहन सक्दैन । हेर्दा ठोस र कडा जस्तो लाग्ने हाम्रा हड्डीहरूमा २२ प्रतिशत, हाम्रो दाँतहरूमा १० प्रतिशत पानी हुन्छ । दाँतको कोशिकाहरूमा पानीको मात्रा सबैभन्दा कम हुन्छ । यसैले शरीरका अन्य भागभन्दा दाँत कोशिकाहरू सर्वाधिक कडा हुन्छन् । हाम्रो छालामा २० प्रतिशत, मस्तिष्कमा ७४.५ प्रतिशत, मांसपेशिहरूमा ७५.६ प्रतिशत, दिसामा ८२.७ प्रतिशत र रगतमा ८३ प्रतिशत पानीको मात्रा हुन्छ ।
शरीरमा भएको पानीको मात्रा लिङ्ग र स्वास्थ्यअनुसार घटी–बढी हुने गर्छ । स्त्रीहरूको शरीरमा हरेक पुरुषको तुलनामा पानीको मात्रा कम हुन्छ किनभने स्त्रीको शरीरमा यस्तो बोसो कोशिकाहरूको मात्रा अधिक हुन्छ । जसलाई पानी प्रिय लाग्दैन । एक जवान युवा पुरुषमा त्यसको कूल वजनको ६५ प्रतिशत पानी हुन्छ भने एक जवान स्त्रीको शरीरमा उसको कूल वजनको ५२ प्रतिशत मात्र पानी हुन्छ । त्यस्तै पानीको यो मात्रा पुरुषमा ५४ देखि ७० प्रतिशत र स्त्रीमा ४५ देखि ६० प्रतिशतको बीच पनि हुनसक्छ । कमजोर व्यक्तिको शरीरमा पानीको मात्रा उसको कूल वजनको ७० प्रतिशत हुनसक्छ ।
तथ्याङ्कअनुसार दिनहुँ हाम्रो शरीरबाट २.३ देखि २.८ लिटर पानी विभिन्न अङ्ग हुँदै शरीरबाहिर निस्किन्छ । मृगौलाबाट पिसाबको माध्यमले डेढ लिटर, दिसाको माध्यमले ०.१३ लिटर, छालाबाट पसिनाका रूपमा ०.६५ लिटर र सासको माध्यमले फोक्सोबाट ०.३२ लिटर पानी शरीरबाहिर जान्छ ।
पानी आम रासायनिक पदार्थ हो । जुन मानवलाई जीवित रहन आवश्यक छ । खानाबिना एक सातासम्म बाँच्न सकिए पनि पानीबिना भने एक साताभन्दा बढी बाँच्न अप्ठ्यारो हुन्छ । औसत एक वयस्क व्यक्तिको शरीरमा ३५ देखि ४० लिटर पानी सधैं बनिरहेको हुन्छ । प्रतिदिन हाम्रो शरीरबाट कमसेकम २.३ देखि २.८ लिटरसम्म पानी विभिन्न बाटो भएर बाहिर निस्केर जान्छ । जो व्यक्ति धेरै पानी पिउँछ । त्यसको शरीरबाट प्रतिदिन मलमुत्र र पसिनाको रूपमा धेरै पानी शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ । जसबाट रगतमा पानीको मात्रा कम हुन थाल्छ । यस्तो हुनासाथ मस्तिष्कको जल आपूर्ति केन्द्र ‘हाइपोथैलेमसु मा सङ्केत पुग्छ र हामीलाई प्यास लाग्ने गर्छ । हाम्रो शरीरबाट बाहिर निस्कने पानीको पूर्ति केही हदसम्म खानामा रहेको पानीद्वारा हुने गर्छ । किनभने हाम्रो खाद्य पदार्थहरूमा पानी बढी मात्रामा हुने गर्छ । दूध, फलफूल, साग–सब्जी आदि खाद्य पदार्थमा ८० प्रतिशतदेखि ९० प्रतिशतसम्म पानी नै रहेको हुन्छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) का अनुसार एक व्यक्तिलाई दिनहुँ न्यूनतम १५ लिटर शुद्ध पानीको आवश्यकता पर्छ । डब्लुएचओकै अनुसार सुरक्षित पानीले बर्सेनि १४ लाख बालबालिकाको झाडापखालाबाट हुने मृत्युबाट जोगाउँछ । शरीरलाई चाहिने पानीको मात्रालाई मौजुदा बनाइ राख्नका लागि एक वयस्क व्यक्तिले सामान्य परिस्थितिमा दिनहुँ लगभग साढे दुईदेखि तीन लिटरसम्म पानी पिउनुपर्छ । गर्मी मौसममा हाम्रो शरीरलाई पानीको जरुरत बढ्ने गर्छ किनभने ती दिनहरूमा पसिनाको रूपमा शरीरबाट बढी पानी निस्केर जान्छ ।
गर्मी मौसममा एक जवान व्यक्तिले प्रतिदिन लगभग चार लिटर पानी पिउनुपर्छ । गर्भवती महिलालाई पनि थप मात्रामा तरल पदार्थको जरुरत पर्छ । गर्भवती महिलाको साथै जो महिला बच्चालाई स्तनपान गराउँछिन् । तिनलाई पनि आफ्नो शरीरमा दूधको पर्याप्त मात्रा बनाइ राख्नका लागि पानी अथवा तरल पदार्थको बढी मात्रामा सेवन गर्नुपर्छ । यसबारेमा डब्लुएचओले भनेको छ । सामान्य व्यक्तिलाई आवश्यक पर्ने पानीको मात्रा उसको तौल र गतिविधिको स्तरमा निर्भर हुन्छ । शरीरको तौललाई ३० ले भाग गर्दा आएको भागफल नै ती व्यक्तिलाई एक दिनमा चाहिने आवश्यक पानीको मात्रा हो । जस्तै– ७० किलोग्राम तौल भएको व्यक्तिलाई दिनहुँ २.३ लिटर पानी खानु आवश्यक छ । क्यालिफोर्नियाको लोमा लिन्डा विश्वविद्यालयमा गरिएको अनुसन्धानअनुसार दिनहुँ पाँच गिलासभन्दा बढी पानी पिउनेलाई हृदयघात वा मुटुको रोगले पर्ने खतरा दुई गिलासभन्दा कम पानी खानेभन्दा कम हुन्छ । यो अध्ययन २० हजारभन्दा बढी स्वस्थ महिला र पुरुषमा गरिएको थियो ।

स्रोतः विश्व स्वास्थ्य सङ्घका बुलेटिनहरू, हेल्थी लाईव, खाने कसरी पिउने कसरी, आहार चिकित्सा, स्वास्थ्य पत्रिका र विभिन्न वेभसाइट ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना