चीनको सुरक्षा चासो

premsingh basnetडा. प्रेमसिंह बस्न्यात

 


कुनै पनि राष्ट्रको भौगोलिक कारणबाट नजिक रहेका अन्य छिमेकी राष्ट्रस“ग सुरक्षालगायत विविध चासो रहनु स्वाभाविक नै हो । दुई विशाल छिमेकी राष्ट्र भारत र चीनबीचमा अवस्थित नेपालको दक्षिणतर्फ भारतस“ग करिब एक हजार ८०० कि.मी. तथा उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित तिब्बत क्षेत्रस“ग करिब एक हजार ४०० कि.मी लामो सीमा रहेको छ । मित्र राष्ट्र चीन उच्चतम आर्थिक सफलताको निरन्तरताकासाथ हाल विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र भइसकेको अवस्थामा उसले आफ्नो सुरक्षामा तीनवटा प्रमुख चुनौती रहेको स्वीकारेको छ । चीनियाँ परिभाषामा तीन शैतान वा खतरा पृथकतावाद, आतङ्कवाद र धार्मिक अतिवाद रहेका छन् । चीनको आर्थिक वृद्धिलाई निर्वाध निरन्तरता दिई आफ्नो विकासोन्मुख स्थितिबाट विकसित स्थितिमा पुग्नको निमित्त चीनलाई आफ्नो सुरक्षा स्थितिमा कुनै पनि खलल नपुगोस् भन्ने मुख्य ध्येय रहेको देखिन्छ । वर्तमान अवस्थामा छुट्टिएर रहेको ताइवानस“गको एकीकरण प्रयास, स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको स्वतन्त्रताको लागि हुने गरेका गतिविधि तथा पश्चिम चीनमा पर्ने सिञ्जियाङ क्षेत्रमा स्वतन्त्रता सम्बन्धी पूवी तुर्किस्तान मूभमेन्ट जस्ता गतिविधि चीनको मुख्य सुरक्षा चासोको विषय रहँदै आएको छ । चीनमा ५६ वटा जात–जातिको विविधता र आर्थिक, सामाजिक असन्तुलनले प्रशस्त समस्या भए पनि सुरक्षाको हिसाबले अरूले गर्ने विरोधले ठूलो भूमिका राख्दैनन् ।
ऐतिहासिक कालदेखि नै चीन तथा विशेषगरी तिब्बतको सुरक्षाको निम्ति नेपालले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको देखिन्छ । सन् १८१६ को सुगौली सन्धिबाट नेपालले आफ्नो झण्डै आधा भूभाग गुमाए पनि अङ्ग्रेजको नेपाल हुंँदै उत्तरतर्फ तिब्बत प्रवेश गर्ने योजनालाई जानेर वा अन्जानमै बन्द गरिदिएको थियो । सन् १९५० मा चीनले तिब्बतलाई आफ्नो स्वायत्त प्रदेशमा गाभेपछि तत्कालीन नेता माओत्सेतुङले लिएको चीनको दक्षिण पश्चिम सुरक्षाको निमित्त आवश्यक भनी किटेका पा“च औँलामा नेपाल, भुटान, सिक्किम, लद्दाख र अरूणाचल प्रदेश रहेको महŒवले पनि चीन–नेपाल सुरक्षा चासोको गाम्र्भीयतालाई दर्शाउँछ । दुवै मुलुकले एक आपसमा गहन सम्बन्ध राखी, आर्थिक, सांस्कृतिकरूपमा कसिलो रहँदै आएको र युद्धसमेतमा भाग लिएबाट एक अर्काको सामिप्यताले एक अर्कालाई प्रभाव पारेको देखिन्छ । औपचारिकरूपमा नेपाल चीनको कूटनीतिक सम्बन्ध बेत्रावतिको सन्धिपछि सन् १७९१ अगष्ट एक बाट वुरु भई सन् १९६० बाट मात्र वैतनिक राजदूताबासको व्यवस्था रहँदै आएको छ । चीनका मित्र राष्ट्रमध्ये नेपाल कूटनीतिक सम्बन्ध राख्ने राष्ट्रको अग्रस्थानमध्येमा पर्नुले पनि चीनले नेपालप्रति बढी चासो दर्शाउने गरेको पाइन्छ । भारतबाट नेपालमा सुरक्षा विषयलाई लिई बढी चलखेल भएको अवस्थामा चीनले हस्तक्षेप गर्ने गरेको उदाहरणमध्ये सन् १९६२ को भबारत–चीन युद्ध पनि कतिपय अन्य कारणमध्ये एक कारणको रूपमा हेर्न सकिन्छ ।
चीनको नेपालस“गको सुरक्षा चासोको मुख्य पाटो स्वतन्त्र तिब्बत आन्दोलनस“ग मुख्यरूपमा जोडिएको पाइन्छ । चीनको तिब्बत क्षेत्र अपेक्षकृत कम विकसित भएको, यस क्षेत्रमा सुन खानीलगायत अन्य खनिज र तेल भण्डारको विशाल सम्भाव्यता रहेको तथा सीमा क्षेत्रमा अवस्थित भएका कारण चीनले यसको बढी सुरक्षा चासो लिनु स्वाभाविकै पनि हो । तिब्बतबाट १४औँ दलाई लामाको सन् १९५० को निर्वासनस“गै भारत र नेपालमा तिब्बती शरणार्थीको आगमन र बसोबास हुँदै आएको छ । नेपालमा करिब ३० हजार जति तिब्बती शरणार्थी रहेका र वर्षैपिच्छे तिब्बतबाट भागी भारत जान नेपाली भूमि प्रयोग गर्नेको सङ्ख्या अझ थपिँदै गएका छन् । भारतको धर्मशालामा रहेको ‘स्वतन्त्र तिब्बत गतिविधि’ को संलग्नतामा नेपालमा र नेपाल हुँदै तिब्बतमा चीन विरोधी क्रियाकलाप सञ्चालन हुने गरेको देखिन्छ । भारतमा रहेका तिब्बती शरणार्थीबाट भारतीय भूमिमा हुने गरेका चीन विरोधी गतिविधिलाई भारतले प्रजातन्त्रमा गर्न पाइने स्वाभाविक विरोधको रूपमा लिने गर्छ । भारत तथा अमेरिकाले एक चीन नीतिलाई समर्थन गरे पनि बेलाबेलामा यी दुई देशमा हुने गरेका स्वतन्त्र तिब्बतसम्बन्धी क्रियाकलापले उनीहरूको आन्तरिक मनशाय स्पष्ट नभएको महसुस गर्न सकिन्छ । भारत तथा अमेरिकाद्वारा नेपाल सरकारले चीनविरोधी क्रियाकलापमा गर्ने गरेको कडाइलाई लिएर देखाइने चासो पनि यसै विषयको अर्को पाटो नै हो । नेपालको एक चीन नीतिप्रति देखाउँदै आएको प्रतिबद्धता र कुनै पनि चीन विरोधी कार्य आफ्नो भूमिमा हुन नदिने अडानलाई चीनले सह्रानीय ठानेको छ । यसमा नेपालले अझ थप सकारात्मक भूमिका खेलोस् भन्ने चीनको चाहना छ ।
चीनले हासिल गर्दै आएको द्रुततम आर्थिक विकासलाई निरन्तरता दिई आफ्नो व्यापारिक कारोबारको निमित्त दक्षिण एसियाली मुलुक विशेषगरी भारत र अन्य छिमेकीस“ग नेपाल हुँदै कारोबार गर्न अति उपयुक्त रहेको छ । यस कार्यलाई अझ सशक्त रूप दिने क्रममा चीनले तिब्बतको शि गार्जेसम्म सन् २०१२ भित्र र त्यसको लगत्तै नेपालको सीमासम्म रेल सेवा विस्तार गर्न विशेष सक्रियता देखाएको छ । आफ्नो आर्थिक कारोबारको सफल निरन्तरताको निमित्त सो सम्बन्धी आवश्यक सबै सुरक्षा चासोको सम्बधमा चीनको नेपालमा चासो रहनु स्वाभाविक हो । चीनको निमित्त तिब्बत र नजिकका अन्य दक्षिण पश्चिम क्षेत्रमा आफ्नै देशभित्रबाट वा विदेशबाट खाद्यान्न, इन्धनलगायत अन्य उपभोग्य सामग्रीको, निम्ति नेपाल र नेपालमार्फत अरू मुलुकबाट पैठारी र ढुवानी सरल र सहज भई खाद्यान्न र इन्धन आपूर्ति भरपर्दो हुने समेत देखिन्छ ।
चीनको विशाल भौगोलिक अवस्थितिले एसियाको प्रायः सबै भागमा रहेको अहं भूमिका हाल आएर झनै बढ्दै गएको छ । दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा चीनलाई चुनौती दिनसक्ने सम्भाव्य राष्ट्रमा भारत पर्छ । नेपाल हुँदै भारत तथा अन्य दक्षिण एसियाली राष्ट्रस“ग सम्बन्ध विकास गर्नका साथै आफ्नो सुरक्षा चासोमा भारतले आफ्ना छिमेकी देशमा खेल्न सक्ने भूमिकालाई न्यून गराई उनीहरूको भारत निर्भरतामा कमी ल्याइ आफूप्रति भरोसा बढाउन र सकारात्मक सोच बढाउँदै लैजान अनुकूल बनाउने चीनको वास्तविक इच्छा देखिन्छ । नेपालजस्तो सामरिक दृष्टिकोणले अवस्थित मुलुकमा चीनले भारतको विविध पक्षको अध्ययन, मूल्याकङ्न र कार्यान्वयन जस्ता सबै पक्षलाई उपयोग गर्न सक्ने एउटा प्राकृतिक मञ्च फेला पारेको छ । भारतमा हुने गरेका स्वतन्त्र तिब्बत आन्दोलन समर्थक क्रियाकलाप तथा नेपालमार्फत तिब्बतमा वा उताबाट यता हुनसक्ने अवैध क्रियाकलापको निगरानी राख्नसमेत नेपालप्रति चीनको विशेष चासो देखिन्छ ।
नेपालको सम्भावित विशाल जलशक्तिलाई चीनले गहिरो चासोसाथ हेरेको देखिन्छ । यो बृहत सम्भाव्यतासाथ उपलब्ध स्रोतको भारतमा गर्न सकिने खपतले यसलाई अझ आकर्षक बनाएको छ । चीनले आफ्नै दक्षिण र पश्चिमी क्षेत्रमा समेत यो जलविद्युत्को सदुपयोग गर्न सक्ने देखिन्छ । विश्वव्यापी रूपमा हुँदै आएको खानेपानी अभावले गर्दा भविष्यमा जलस्रोतलाई लिएर अनेक समस्या नथपिएलान् भन्न सकिन्न । विशेषतः नेपालको जलस्रोतलाई दुवै ठूला छिमेकीले रुचिकासाथ हेरिरहेकाले यसबारे थप गम्भीरताकासाथ कदम बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
चीनले आफ्नो नया“ कूटनीतिक कार्यशैली अनुरूप नरम शक्तिको कूटनीतिलाई थप प्रश्रय दिई आएको छ । सन् २००० बाट बढी नै जोड दिइएको यस नीतिले विश्व शक्ति अमेरिका, रुस, यूरोपीयन मुलुकले अन्य मुलुकमा आफ्ना विचारलाई लाद्ने वा नमानेमा युद्ध भोग्नुपर्ने पुरानो नीतिलाई बिस्तारै विस्थापित गर्दैछ । विश्वका धेरैजसो विकासोन्मुख राष्ट्रलाई बिस्तारै आफ्नो प्रभावमा ल्याउन यो नीति निकै सफल भएको छ । नेपालमा नेपाल–चीन मैत्री सङ्घ, चाइना रेडियो इन्टरन्याश्नल, विभिन्न राजनीतिक, प्राज्ञिक र सञ्चार माध्यमका भेटघाट, आदान प्रदान कार्यक्रम तथा देशको विकास कार्यमा भएका आर्थिक सहयोग सबैले यस नीतिलाई मद्दत गरिरहेका छन् ।
चीनको आफ्नो राजनीतिक विचारधारालाई एउटा सफल र मननयोग्य विचारधारामा नेपाल हुँदै भारतलगायत दक्षिण एसियामा फैलाइ आफ्नो छाप छाड्ने मनसाय प्रेरित छ चीन । नेपाललगायत अन्य राष्ट्रमा चीनले सैनिक, प्रहरी, प्रशासनलाई क्रमशः तालिम, सेमिनार, भ्रमणद्वारा आफ्नो प्रभाव बढाइरहेको छ । चीनले आफ्नो प्रभाव बिस्तारै बढाउँदै लगेर दक्षिण एसियामा भारतको प्रभाव कम गर्नको निमित्त विशेषगरी पाकिस्तान, नेपाल, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, म्यानमार जस्ता राष्ट्रमा प्रभाव वृद्धि गर्दै गरेको भनी भारतीय सुरक्षाविद्ले निकै चासो देखाएका छन् । आर्थिक सहायता विस्तार गरी आफ्नो राजनीतिक उद्देश्य प्राप्तिमा यस नीतिले बिस्तारै तर प्रभावकारी भूमिका खेलेको महसुस गर्न सकिन्छ । आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ र राष्ट्रिय सुरक्षाको बचाउ गर्नको लागि चीनले नरम कूटनीति अपनाउनु उसको बुद्धिमत्ता मान्नुपर्छ ।
नेपाल र चीन दुवै देशको परापूर्व कालदेखिको शालीन दौत्य सम्बन्धलाई अझै बलियो बनाउनको लागि एक अर्को राष्ट्रिय स्वार्थ र राष्ट्रिय सुरक्षामा बाधा पुग्ने काम गर्नु हुँदैन । नेपालका सेना, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी तथा राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको समेत स्तरोन्नति गर्नको लागि चीनबाट पनि हातहतियार, गोली गठ्ठा र अन्य तालिमको व्यवस्था गर्न जरुरी छ । अहिलेकै भारतमुखी हतियार तथा बन्दोबस्ती सामग्री निर्यात गर्ने एकद्वार प्रणालीमा भर पर्ने हो भने नेपाललाई धोका हुनसक्ने छ । नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल हो र यो राजनीतिक सन्तुलन मिलाउनको लागि पनि नेपालले चीनसँगको सम्बधलाई विशेष महŒव दिनुपर्ने जरुरी छ ।

 

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना