दुर्लभ वनस्पति अवलोकन राजधानीमै गर्न पाइने

लक्ष्मीप्रसाद उपाध्याय

काठमाडौँ, फागुन १६ गते । नेपालका सबै भूगोल र हावापानीमा पाइने दुर्लभ तथा सङ्कटापन्न बहुमूल्य वनस्पति अब उपत्यकाभित्रै रहेको राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानमा अवलोकन गर्न पाइने भएको छ ।
नेपालका अति दुर्गम हिमाली क्षेत्र, पहाड, तराई र विभिन्न फरक हावापानीमा पाइने वनस्पतिको संरक्षण गर्ने कार्य ललितपुरको गोदावरीस्थित राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानमा गर्न थालिएपछि देशभित्र र बाहिरका अध्ययन अनुसन्धानकर्ता, अवलोकनकर्ता, विद्यार्थीलगायत सबैलाई सहज भएको हो । ती वनस्पतिको प्राकृतिक अवस्था लोप हुनबाट बचाउन वंशाणु संरक्षण गर्दै अध्ययन अनुसन्धानकर्तालाई सहज अवलोकन गर्ने सुविधा प्रदान गर्न थालेपछि अध्ययन, अनुसन्धानकर्ताले सम्बन्धित भौगोलिक क्षेत्रैमा जानुपर्ने यसअघिको बाध्यता हट्नेभएको छ ।
यस उद्यानमा नेपालका मात्र नभई युरोप, अमेरिका, अफ्रिका तथा उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवमा वनस्पतिको समेत संरक्षण भइरहेको छ । युरोप महादेशको बेलायत, अमेरिका महादेशको क्यानडा, अफ्रिकाको ब्राजिललगायत देशमा पाइने वनस्पतिका बिरुवाहरू ल्याई यस उद्यानमा संरक्षण गरेर राखिएका छन् । वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको उद्यानमा नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्र जुम्ला, हुम्ला, सोलुखुम्बु क्षेत्रमा पाइने लौठ सल्ला, दारु सल्ला, पहाडी क्षेत्रमा पाइने श्रीखण्डदेखि लिएर तराईको उष्ण हावापानीमा पाइने सर्पगन्धासम्मका बहुमूल्य वनस्पतिको संरक्षण भइरहेको छ ।
औषधिजन्य तथा मूल्यवान् तथा दुर्लभ वनस्पतिको एकोहोरो दोहन र चोरी निकासीसँगै नेपालका धेरैजसो रैथाने वनस्पतिको वंश लोप हुन थालेको विभिन्न अध्ययनले देखाएपछि यस उद्यानमा विशेष संरक्षणको कार्य हुँदै आएको हो । उद्यानका प्रमुख संरक्षण अधिकृत दीपक लामिछानेका अनुसार उष्ण हावापानी पाइने तराई क्षेत्रदेखि समशितोष्ण र शितोष्ण हावापानीका उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ र सङ्कटापन्न २० प्रजातिका वनस्पतिको संरक्षण गर्ने कार्य भइरहेको छ ।
उद्यानमा हाल तराई क्षेत्रमा पाइने विजयसाल, सतीसाल, सर्पगन्धाका बिरुवा संरक्षण गर्ने कार्य भइरहेको छ । केही वर्षपहिलेसम्म तराई क्षेत्रमा निकै घना जङ्गलका रूपमा पाइने विजयसाल र सतीसाल हाल देखिन छाडेको छ । औषधिजन्य उपयोगका लागि प्रयोग हुने यी वनस्पतिको एकोहोरो दोहनमात्र गरिँदा हाल सङ्कटमा परेका हुन् । त्यसैगरी यस उद्यानमा सिमल, छतिवन, चाँप, श्रीखण्ड, रुद्राक्ष, सतुवालगायतका वनस्पतिको पनि संरक्षण गर्ने कार्य भइरहेको छ । श्रीखण्ड, रुद्राक्षको बजार मूल्य निकै बढी भएको तर राष्ट्रिय वनमा भने दुर्लभ भएको मानिन्छ । यी बिरुवाको निजी क्षेत्रले व्यावसायिक खेती गर्ने गरेको छ ।
त्यसैगरी औषधिमा प्रयोग गरिने पाखनवेत, ठूलो ओखती, साइडिस थाकल, गुम्सी, लौठ सल्ला, लघुपत्रलगायतका वनस्पतिको संरक्षण गर्ने कार्य उद्यानमा भइरहेको बताइएको छ । यी वनस्पतिको पनि एकोहोरो दोहन हुँदा केही वर्षयता लोपोन्मुख सूचीमा परेका छन् । करिब ८२ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको उद्यानमा ती बाहेक ६०० प्रजातिका वनस्पतिको वंश संरक्षण हुँदै आएको बताइएको छ । जसमध्ये विश्वमा लोपोन्मुख भएका तर नेपालका रैथाने ७० प्रजातिका वनस्पति छन् ।
चालु आर्थिक वर्षको माघ महिनासम्ममा संरक्षण गरिएका वनस्पतिको अवलोकन गर्न, अध्ययन अनुसन्धान गर्न ६० हजार व्यक्ति पुगिसकेको उद्यानले जनाएको छ । तीमध्ये चार हजार विदेशी छन् । उद्यान प्रमुख लामिछानेले भन्नुभयो, उच्च हिमाली क्षेत्रका वनस्पतिको अध्ययन गर्न चाहने स्वदेशी तथा विदेशी अनुसन्धानकर्ताले त्यस क्षेत्रमा गएर अध्ययन गर्न नसक्ने अवस्था भएकाले हाल यहीँ आएर अध्ययन गर्ने गरेका छन् ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना