मेडिकल सञ्चार र चिकित्सकहरू

laxaman pantaलक्ष्मणदत्त पन्त

पत्रकारबीच लैङ्गिक उत्तरदायी मिडियाका विषयमा तालिम सहजीकरण गर्न तथा एक वर्ग विशेषले झेल्दै आएको विभेद अन्त्यका लागि मिडिया रणनीति तयार पार्न गत साता तराईका धनुषा, सिरहा र सप्तरी जिल्लाको वस्तुस्थिति नियाल्ने अवसर पाइयो । मधेसले काठमाडौँंको मिडिया समावेशी र वस्तुपरक भएन भनिरहेको बेला त्यसबारे यसपटक लेख्ने निधो गरेको थिएँ तर शुक्रबार काठमाडौंँ फर्किनासाथ एक्कासि स्वास्थ्य जाँचका लागि अस्पताल र चिकित्सकहरूको खोजीमा घण्टौँं बित्यो । बेलुकी ६ बजे नै चिकित्सकहरू परीक्षणका लागिसमेत उपलब्ध नहुने थाहा भएपछि शनिबार विहानको समय निधो गरी सुत्ने प्रयास गरेंँ । मध्यरात दुखाईले असाध्यै च्यापेपछि आपतकालीन परीक्षणका लागि थापाथलीस्थित नर्भिक अस्पताल दौडियो र यतिखेर रगत, पिसावलगायतको जाँचपछि अल्ट्रासाउण्ड जाँचका लागि एक कोठामा कुरिरहेको अवस्था छ ।
पेनकिलर र एन्टिब्यायटिकमा निर्भर र अल्ट्रासाउण्डपश्चात सर्जरी गर्न सकिने आश्वासनमा अस्पतालकै ओच्छ्यानबाट नेपालको मेडिकल सञ्चार, हाम्रा अस्पताल र चिकित्सकहरूकाबारे केही नखुलेका पाटाहरू लेख्छु । सञ्चार मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग हो । कुनै पनि व्यक्ति, संस्था या निकायको सफलता र असफलता तिनीहरूले गर्ने सञ्चार कति प्रभावकारी, अभिप्रेरित र सकारात्मक छ भन्ने विषयमा निर्भर हुन्छ ।
विभिन्न तहको शारीरिक पीडा, मानसिक त्रास र आर्थिक सन्त्रास बोक्नेहरू निको हुने विश्वासमा भर्ना हुने निकाय अस्पतालका लागि त प्रभावकारी र अभिप्रेरित सञ्चार अनिवार्य सूचक हो । स्वास्थ्यकर्मी र चिकित्सकको हेराई, बोलाई, व्यवहार, सङ्केत, सकारात्मकता र तिनले बिरामीमा भर्ने आत्मविश्वासले तिनीहरूलाई चलनचल्तीको भाषामा भगवान्को दर्जा दिएको हो ।
सन्दर्भ सकारात्मक घटनाबाटै सुरू गरांैँ । पाँच वर्षअघि दुर्घटनामा परी दाहिने खुट्टाको फिमर कोण्डाइलको सर्जरीपश्चात् हड्डी निकाल्नु परेको पीडा स्वास्थ्यकर्मी र चिकित्सकको सकारात्मक सञ्चारले निमिट्यान्न पारेको अनुभव यस पङ्क्तिकारसँग छ । वरिष्ठ अर्थोपेडिक सर्जन डा. अशोक बास्कोटाको सुपरिवेक्षणमा अर्थोपेडिक सर्जन डा. तरूण राजभण्डारीलगायतको समूहले सात घण्टा लगाएर सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको त्यो सर्जरीअघिको दुखाई र सर्जरीपश्चात महिनौंँ थेरापीमार्फत हिलिङ गरिने प्रक्रियाको सम्झनाले मात्रै पनि पीडाबोध हुन्छ । यद्यपि त्यतिखेर चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीले गरेको सञ्चार मेरा लागि सधैँं प्रेरणादायी रह्यो । सर्जरीपश्चात् डा. बास्कोटाद्वारा मेरो निधार सुमसुम्याउँदै व्यक्त वाक्य ‘हाउ आर यु फिलिङ यङ्ग ब्योय’ (कस्तो महसुस गरिरहेछौ ठिटा) ले मेरो दुखाई आधा कम भयो र चिकित्सक वास्तवमै भगवान्को अर्को रूप भएको साक्षात् अनुभव गरेंँ । मैले मुस्कानसहित ‘फिलिङ गुड’ (राम्रो) भन्दा उहाँले ‘थम्स अप’’ ( बूढीआँैंला ठाडो) गरी ‘नथिङ टु वरी ’ –चिन्ता लिनुपर्ने केही छैन) भन्नुभयो । डा. तरूणको समेत सधँैं मुस्कुराउने, सोध्ने र धाप मार्ने स्वभावले मभित्र चिकित्सकप्रति उच्च सम्मान थपिदिएको छ ।
गत शुक्रबार राती नर्भिक भर्ना हुँदा भने नेपालका अस्पतालहरू र त्यहाँ कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरूको राक्षस रूप देख्न पाइयो । मलाई केही दिन अझैँ यहींँ बस्नु छ तर प्रभावकारी सञ्चार र बिरामीको संवेगलाई पटक्कै ध्यान नदिने स्वास्थ्यकर्मीकाबारे नलेखी पनि भएको छैन । राति एक बजे जीवनसङ्गिनीसहित आपत्कालीन कक्षमा भर्ना हुन आउँदा हामीले बिरामीसिवाय अरू परिचय खुलाउन आवश्यक ठानेनाँैं । २५–२६ का देखिने तीन जना युवा मेडिकल अफिसरहरूले हठात् जाँचको तयारी गरे । तीमध्ये एकले के भा’को, किन आ’को, कसरी भयो ? सहितका प्रश्न गरे । मैले सविस्तार बताउन खोज्दा आक्रोससहित चुप लाग्नुस्, भयो भने । दुख्ने स्थानमा छामछुम गरी अब दुख्छ भन्ने प्रश्नमा मैले दुख्छ भन्ने जवाफ दिंँदा किन दुख्छ भन्ने प्रश्न तेस्र्याए । म चुपचाप बसिरहें । पेइन (दुखाइ) व्यवस्थापन भन्दै केही थान इन्जेक्सनपश्चात् मलाई सहज भयो । किन यस्तो रूखो व्यवहार गरेको होला भन्ने सोचिरहँदा उनी एकाएक मसँगै रहेकी मेरी जीवनसङ्गिनीमाथि खन्निए । अब के गर्ने, कुन चिकित्सककोमा ‘रेफर’ (सिफारिस) गर्नुहुन्छ भन्ने प्रश्नमा उनले तपाईंलाई के मतलव, चुप बस्नुस्, हामी गर्छौं भन्दै बम्किए । मैले केही सम्झाउन खोज्दा उनको रिस हेर्नलायक थियो ।
एकछिनपश्चात् युरिन (पिसाव) जाँचका लागि युरिन स्याम्पल (नमुना) उनीसँगै रहेकी एक महिला स्वास्थ्यकर्मीलाई बुझाउन खोज्दा यहीं छोड्नुस्, तपाईं जानुस् भनेर झर्किइन् । थप उपचारका लागि अस्पताल बस्नुपर्ने भएपछि सातौंँ तलामा ह्वीलचेयरमार्फत् पु¥याउन आएका सहयोगी भन्दै थिए – हामीलाई रातीको ड्युटीमा यिनीहरू थर्काएर काँच्चै खान्छन् । हिजोमात्रै एक बिरामीलाई गलत औषधि रेफर गर्ने महिला स्वास्थ्यकर्मी मसँग रन्किँदै थिइन् । प्रक्रियाबाटै उपचार होस् भन्ने चाहनामा हामी थियांँै, तर शङ्कास्पद लाग्ने यी सब घटनाले जीवनसङ्गिनी स्वास्थ्य पत्रकार भएको र अस्पताल तथा चिकित्सकसँगको पहिचानको सूत्र प्रयोग गर्दै शनिबार बिहान डा. दिपक रौनियारको रेखदेख र उपचारमा रोग निदानतर्फको यात्रा तय भयो । रौनियारले चिकित्सक हुनुको धर्म निभाउँदै नआत्तिन डाँढस दिनुभयो ।
अभिभावकले लाखौंँ खर्चगरी चिकित्सक र सर्जन बनाउने तर मेडिकल शिक्षा दिने शैक्षिक केन्द«हरूले सञ्चार सीप, सञ्चारकला र पेसेन्ट (बिरामी) सम्बन्धबारे केही नसिकाइदिँदा नयाँ पुस्ताले मेडिकल पेसाको शाख गिराइरहेका छन् । बेलाबखतमा स्वास्थ्यकर्मीको लापरवाहीका कारण बिरामीको मृत्यु हुने, अस्पतालमा तोडफोड हुने र सर्जनको सीपमाथि प्रश्न उठ्नेसमेत मेडिकल शिक्षाको पाठ्यक्रममा सञ्चार सीप र कलाको अध्यापन नगरिएकाले नै हो । अस्पताल प्रशासनसमेतले सामान्य लाग्ने यस्ता घटनामा सुपरिवेक्षण गर्न र बिरामीसँग राखिने सम्बन्धबारे विज्ञबाट तालिम प्रदान नगरी आपत्कालीनजस्तो विभागमा सन्की मेडिकल अफिसरहरू राख्नुहँुदैन ।
स्वास्थ्यजस्तो अत्यन्त संवेदनशील पेसामा लाग्ने स्वास्थ्यकर्मी र चिकित्सकले कम्तीमा पनि आफ्ना बिरामीसँग कसरी व्यवहार गर्ने र कस्ता शब्दको प्रयोग गर्ने भन्ने जान्न जरुरी छ । यिनीहरूले बिरामीलाई प्रयोग गर्ने शब्दले रोग कति निको हुने भन्ने कुरा पनि भर पर्छ । हामी ठीक पारिहाल्छौं नि नआत्तिनुस् मात्र भन्दिने हो भने पनि बिरामी सुरक्षित ठाउँमा आएको महसुस गरी पचास प्रतिशत निको भएको ठान्दछ । त्यसो त सञ्चार सीप सबै पेसा र व्यवसायमा उत्तिकै आवश्यक छ तर जीवन र मरणसँगको दोसाँधमा पुगेका व्यक्तिलाई स्वस्थ बनाउँछौ भनेर कसम खाएर आएका स्वास्थ्यकर्मी र चिकित्सकले आफ्ना बिरामीलाई मुसुक्क हाँसेर सेवा दिन त्यति धेरै गाह्रो मान्नुहुँदैन । एमबीबीएसमा बिरामीको रोग कसरी निको पार्ने भन्नेसँगै बिरामीसँग कस्तो सञ्चार गर्ने भन्ने कुरा पनि पाठ्यक्रममा राख्न जरुरी छ । अन्यथा सेवा भावले स्वास्थ्य पेसामा आएका स्वास्थ्यकर्मी र चिकित्सकको हप्काई बिरामीले कहिलेसम्म बेहोर्न पर्ने ?
अर्को महìवपूर्ण कुरा, बिरामीले आपूmलाई के रोग लागेको हो, यसले भोलि कस्तो असर गर्छ भन्ने जान्न पाउने पूर्ण अधिकार राख्दछ तर हामीकहाँ बिरामी चिकित्सककहाँ पुग्ने बित्तिकै औषधि लेख्न सुरु गरिन्छ । एक जना चिकित्सकले कम्तीमा पनि एक जना बिरामीका लागि पन्ध्र मिनेटको समय दिनुपर्छ तर हामीकहाँ पन्ध्र मिनेटमा पन्ध्रजना बिरामी हेर्ने चलन छ । मेडिकल क्षेत्रमा देखिएका यस्ता विकृतिलाई कम गर्न ढिलाई गर्नहँुदैन ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना