दूधे दाँतको महत्त्व

Prakash budhathokiडा. प्रकाश बूढाथोकी

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र एफ.डि.आई.काअनुसार विश्वका ८० देखि ९० प्रतिशत स्कुले विद्यार्थीहरूमा दन्तसडनको समस्या छ । विद्यालयमा अनुस्पथितिको प्रमुख कारणमा दन्तपीडा एक हो । एक दशकअघि नेपालमा गरिएको ओरल हेल्थ पाइलट सर्भे अनुसार, कुपोषणका कारण ५३ प्रतिशत र भिटामीन ‘ए’ को कमीले ५८ प्रतिशत बालबालिकामा दन्तसडनको समस्या छ । कुल एकसय ६ विद्यालयका ८ देखि १४ वर्ष उमेर समूहका विद्यार्थीमा गरिएको ‘क्रस सेक्सनल सर्भे’मा ४५ प्रतिशतले दा“तको दुखाइ, ६० प्रतिशतले गाह्रो हुने, १४ प्रतिशतले अनिद्रा, ७ प्रतिशतले आर्थिक बोझ, ६ प्रतिशतले खेल्न नसकेको, ५ प्रतिशतले विद्यालय जान नसकेको, २ प्रतिशतले गृहकार्य गर्न नसकेको र ६ प्रतिशतले उपरोक्त सबै समस्या भोगेको बताएका थिए । सरकारी स्कुलमा भन्दा निजी, गाउ“घरका भन्दा सहरी क्षेत्रका विद्यार्थीमा दन्त सडनको समस्या बढी छ ।
दन्त समस्या गाउ“ सहर दुवैतिर भयानक छ । सहरमा चेतना बढी छ तर गाउ“मा दा“तलाई हानी गर्ने खाद्यान्न साह्रै कम मात्र उपभोग हुन्छ । सहरमा र सहरी प्रभाव विस्तार भएका स्थानहरूमा त्यसको ब्यापक प्रयोग हुन्छ । विस्थापित सडक बालबालिका, टुहुरा, बाल मजदुर र आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाको लागि दन्त्य उपचार ज्यादै मुश्किल छ । साथै अज्ञानताका कारण यो समस्या झनै भयावह बनेको छ ।

दाँत बन्ने र आउने समय
मानव भ्रुण सात हप्ता हु“दा नै दूधे दा“तको विकासक्रम सुरु हुन्छ । बलियोे (क्याल्सीफाई) बन्न भने ४–६ महिना लाग्छ । सामान्यतया पुरुषमा भन्दा महिलामा पहिला र माथिकोभन्दा तलको दा“त पहिले अङ्कुरण हुने गर्दछ । शिशु जन्मिएको ६ महिनादेखि बाहिरी सतह वा मुखमा तलतिरको अघिल्लो द“ाँत (सेन्ट्रल इन्साइजर) बाट देखापर्न थाल्छ जसलाई दा“त आएको÷उम्रेको भनिन्छ । त्यसैक्रममा लगभग हरेक ६–६ महिनामा ४–४ वटा द“ाँत उम्रन्छन् । जस्तै बच्चा १२ महिनाको हुँदा ८ वटा, १८ महिनाकोमा १२ वटा, दुई वर्षकोमा १६ र ३० महिनाकोमा २० वटा दा“त उम्रनुलाई समानुपातिक विकास भएको मानिन्छ । दूधे दा“ँत नै ३० महिनादेखि ६ वर्षसम्म रहन्छन् र ६ वर्षदेखि द“ाँत फेरिने क्रम सुरु भई १३ वर्षसम्म सबै दूधे द“ाँत फेरिई वयस्क÷स्थायी बनिसक्दछन् ।
गर्भावस्थामा आमाको बानी, जीवनशैली र अन्य व्यवहारले पनि जन्मने बच्चाको दन्त्य स्वास्थ्यमा असर पारिरहेको हुन्छ । जथाभावी औषधीको प्रयोग, एक्सरे, पोषणयुक्त खानाको अभाव, रक्सी चुरोटको सेवन, बोतल दुधको प्रयोगजस्ता कारणले बच्चाको दन्त्य स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्दछ । सबैभन्दा महŒवपूर्ण दा“ँत तर जनचेतनाको अभावले गुमाइने दा“त पहिलो स्थायी बङ्गरा हो । जुन दूधे दा“तको पछाडि वा भित्री सतह र गिजाबाट ६ वर्षको उमेरमा मुखमा उम्रने गर्दछ जसलाई धेरै नै सरसफाईको जरुरत पर्दछ । पहिलो बङ्गरा बिग्रिसकेपछि आरसीटी गर्ने कि तेस्रो बङ्गरालाई स्थान दिन निकालिदिने भन्नेमा छलफल जारी छ ।
दाँत उम्रँदा हुने समस्या
दा“त उम्रने समयमा मुखमा गिजा दुख्ने, चिलाउने, सुन्निने र कहिलेकाहीं इरप्सन सिस्ट र हेमाटोमा बन्नसक्छ । बालक नसुत्ने, बेचैनी हुने, रुने, कराउने, ¥याल बढी छोड्ने, प्यास बढी लाग्ने, मुखमा दाग, घाउ देखापर्ने, ज्वरो आउने, पखाला लाग्ने, खाना खान नमान्ने र नखाने, वाक–वाक लाग्ने, बान्ता हुने, शरीरमा दाग देखा पर्ने, हैजा लाग्ने, कन्भल्सन, ब्रोन्काइटीस, टिटानस, रुघाखोकी लाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिने गर्दछन् । बालकको द“ाँत उम्रने बेलामा गिँजा चिलाउने भएकोले अगाडि जे भेट्यो मुखमा हाल्ने, खाने भएकोले पखाला लाग्ने, ज्वरो आउने जस्ता रोग लाग्न सक्ने भएकोले बालकलाई उचित हेरचाहको जरुरत पर्दछ । टिथिङ सिन्ड्रोम सामान्य प्रक्रिया भएकाले दा“त आउनासाथै आफैं ठीक हुन्छ । लाक्षणिक उपचार भने बच्चा र अभिभावकको बेचैनी र चिन्ता कम गर्न गर्ने गरिन्छ ।

दन्त सडन
आजकल बालबालिकाले गुलियो, प्रशोधित खाद्यपदार्थ, चकलेट, बिस्कुट, आइसक्रिम जस्ता खानेकुरा बढ्दो रूपमा खाने चलनले दा“तमा कीरा लाग्ने समस्या अत्यधिक मात्रामा देखिएको छ । कतिपय जान्ने मान्ने, झारफुकेहरूले दा“तबाट किरा झिकेको देखाइन्छ तर दन्तसडन भनेको दा“तमा अड्किएर चेप्टिएर बसेको खाना अम्लमा परिवर्तन भई दा“तलाई खाल्डो पार्ने प्रक्रिया हो । आ“खाले देख्न नसकिने सुक्ष्म जीव ब्याक्टेरियाले नै अम्ल बनाउने गर्दछ । दन्त सडनमा पहिलो चरणमा कालो खैरो खाल्टो देखिन्छ जुन इनामेलमा सीमित हुन्छ । दोस्रो चरणमा डेन्टिनमा पुगी असर पु¥याउ“छ, उत्पन्न खाल्टोमा खाना अड्किन्छ, सफा पनि हुँदैन, अम्ल तीवरूपले उत्पन्न हुन्छ । खाना अड्कने, सिरिङ–सिरिङ हुने, खाना टोक्दा दुख्ने समस्या देखिन्छ । पछिसम्म पनि उपचार नगरे तेस्रो चरणमा भित्री तह जरा वा पल्पसम्म पुग्दछ र दा“त दुख्न सुरु हुन्छ तथा पीप जम्मा हुने, गिँजा सुन्निने दा“त हल्लिने समस्या आउ“छ ।
दूधे दा“तको महŒव
अधिकांश अभिभावक कीरा लागेको दूधे दा“त आफैं झर्ने भन्दै यसको उपचार गर्न आवश्यक ठान्दैनन् तर प्रक्रियागत रूपमा दूधे दा“तलाई त्यसको सामान्य आयूसम्म बचाइराख्न जरुरी छ । समय अगावै दूधे दा“त फुकाल्दा पछि उक्त स्थानमा उम्रने नयाँ दा“त उम्रन नसक्ने, उम्रे पनि नमिल्ने, उछिट्टिने मुखको आकृति बिग्रनेसमेत हुनगई झन् ठूलो समस्या आइलाग्नसक्छ ।

दाँतको सरसफाइ

शिशुको जन्म भएदेखि नै गिजा, मुखको सरसफाईमा ध्यान दिनु पर्दछ । बालक जन्मेदेखि २ वर्ष नपुग्दासम्म खाना वा दुध खुवाइसकेपछि भिजेको सफा रुमाल, कपास वा टालोले गिजा, दा“त पुछिदिने गर्नुपर्छ ।
सानो टाउको भएको नरम ब्रसमा सानो केराउको दाना जत्रो मात्रामा फ्लोराइडयुक्त मन्जन राखी ब्रशभित्र दबाउने र द“ाँतको भित्र बाहिर र चपाउने भाग ध्यान दिएर विस्तारै माझ्न लगाउनुपर्दछ ।
उमेर अनुसार नया“ँ दाँत आउने, दाँत फेरिने हुने भएकोले सबै दा“तका सबै सतह नछुट्ने गरी सफा गर्नुपर्छ । दा“ँत माझिसकेपछि कुल्ला गर्नपर्ने नै भए सफा र कम पानीले मुख कुल्ला गराउनु पर्दछ जसले दन्त्य स्वास्थ्यको खोप–फ्लोराइड पखालिने सम्भावना कम रहन्छ ।
बालबालिकाहरूलाई ७ वर्षको उमेरसम्म ठीक प्रकारले दाँत माझ्न सहयोग गर्ने र यो बानी जारी राख्न उत्साह दिनुपर्दछ ।
हरेक दिन बिहान खाना खाएपछि र राती सुत्नुअघि दा“ँत माझ्ने र अरूबेला गुलियो खानेकुरा खाएपछि पानीले मुख कुल्ला गर्न लगाउनुपर्छ ।
वर्षको एकपटक दन्तचिकित्सकस“ग बालबालिकालाई ज“चाउने गर्नुपर्दछ । नियमित दन्त परीक्षणको सुरु बच्चा ३ वर्ष पुगेपछि सुरु गर्नुपर्छ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना