काठमाडौँ सम्मेलनको कडी

Junar_babuजुनारबाबु बस्नेत

नेपालको कृषि क्षेत्र अहिले पनि दयनीय अवस्थामै छ । हामीले नेपाल कृषि प्रधान देश भनेर पढ्दै आयौँ । भाषण गर्ने र योजना बनाउनेहरूले देशको कृषिलाई निर्वाहमुखी भने र भनिरहेका छन् तर कृषि निर्वाहमुखी मात्र भइरहेको भए देशले वर्षमा एक खर्ब रुपियाँभन्दा बढीको कृषि उपजमात्र आयात गर्नुपर्ने थिएन । नेपाल त्यही मुलुक हो, जसले कुनै बेला विश्वमा धान निर्यातको पाँचौँ स्थान बनाएको थियो ।
चार दशक अघि नेपालले कुन मुद्रामा धान बेच्ने हो भन्ने निर्णय रोजी रोजी गथ्र्यो । आज नेपालले औपचारिकरूपमा धान निर्यात गर्दैन बरु ४० लाख युवा निर्यात गरेको छ र बर्सेनि छ खर्ब रुपियाँ चानचुन बाहिरबाट रेमिट्यान्स (विप्रेषण) प्राप्त गर्छ । त्यो रकमको झण्डै ९३ प्रतिशत उपभोगमै खर्च हुन्छ । त्यसको अधिकांश भाग फेरि वस्तु तथा सेवा आयात गर्न विदेशमै पुग्छ । अरूकै अर्थतन्त्रका लागि रगतपसिना बगाउनेदेखि अरूकै उत्पादन खपत गरी उनीहरूकै आय, उत्पादन र रोजगारी बढाउन मरिहत्ते दिने हामी अहिले पनि आत्मनिर्भरका गफ दिन भने भुल्दैनौँ ।
अहिलेको नाकाबन्दीले आत्मनिर्भरताको चेत खुले पनि त्यता जाने बाटो र प्रतिबद्धता पाउन कठिन भएको बेला हालैमात्र काठमाडौँमा महŒवपूर्ण सम्मेलन सम्पन्न भएको छ । किसान र कृषि उत्पादकत्वलाई केन्द्रबिन्दुमा राखेर सम्मेलनको आयोजना गरिएको थियो । यो सम्मेलनमा टोकियोस्थित एसियाली उत्पादकत्व सङ्गठन (एपीओ) जोडिएको छ । यस क्षेत्रका अन्य मुुलुकको अर्थतन्त्रलाई बढी उत्पादनमूलक बनाउन विगत पाँच दशकदेखि क्रियाशील एपीओ नेपालको कृषि क्षेत्रको मौजुदा अवस्थाप्रति असाध्यै चिन्तित छ । नेपाल एपीओको संस्थापक सदस्यमात्र नभएर एपीओका नीति र कार्यक्रममा प्रारम्भदेखि नै साथ र सहयोग दिन मुलुक हो । त्यही नाताले पनि नेपालको कृषि क्षेत्र दयनीय अवस्थामा रहेको प्रति एपीओको गहिरो चासो र चिन्ता भएको हुनुपर्छ । बालाजुस्थित राष्ट्रिय उत्पादकत्व तथा आर्थिक विकास केन्द्र (एनपीइडीसी) एपीओको नेपालस्थित नीति र कार्यक्रमलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रमुख निकाय हो । किसानको हित र कृषिको उपादकत्व अभिवृद्धिका लागि सञ्चारमाध्यमको भूमिकाको खोजबिन गर्न यो काठमाडौँ सम्मलेनले महŒवपूर्ण मार्ग निर्देश गरेको छ । मङ्सिर १५–१७, २०७२ मा आयोजित यो सम्मेलनमा कृषि र अर्थ क्षेत्रमा काम गरिरहेका सञ्चारकर्मी, कृषि उद्यमी, किसान प्रतिनिधि, कृषि र पर्यटनमा लागेका व्यवसायी, सरोकार सरकारी निकायका अधिकारी तथा प्राज्ञिक व्यक्तित्वसमेत ६० जनाभन्दा बढीको सक्रिय सहभागिता रह्यो । यो सम्मेलन दुई वर्ष अघि टोकियोमै आरम्भ भएको एउटा अध्ययन अभियानको निरन्तरता थियो । एपीओका अन्य देशसँगै त्यस अभियानमा नेपालका सञ्चारमाध्यमको प्रतिनिधित्व गर्ने मौका मैले पाएको थिएँ । नेपालका सञ्चारमाध्यम, गोरखापत्रको ऐतिहासिक भूमिका, कृषि र अर्थ समाचार सम्प्रेषणमा गोरखापत्रको योगदानको प्रस्तुतिसँगै जापानी कृषिको अब्बल अभ्यासको समाचार सम्प्रेषण एपीओको उच्च मूल्याङ्कनमा प¥यो । अर्थब्यूरो संयोजकका रूपमा मलाई त्यो अवसर गोरखापत्रले दिएको हो । धेरै देशको सहभागिता रहेको त्यस कार्यक्रममा नेपालसँगै बङ्गलदेश र क्याम्बोडिया तीन देशको प्रस्तुति र प्रसारलाई विशेषरूपमा एपीओले छनोट ग¥यो । अर्को वर्ष कार्यक्रको निरन्तरता भयो । त्यो अवसर गोरखापत्र अर्थव्यूरोकै मित्र केदार भट्टराईलाई प्राप्त भयो । एपीओका कृषि विभाग प्रमुख जोसिलिटो सी. बर्नाण्डोकाअनुसार यो वर्ष टोकियो अध्ययन अभियानलाई निरन्तरता दिइएन र काठमाडौँ सम्मेलनलाई नै एपीओले अति महŒवपूर्ण रूपमा लिएको छ ।
काठमाडाकौँको यो सम्मेलनमा एपीओ कृषि विभाग प्रमुखसँगै जापानको चिवा कृषि विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तोकियो कोजाई प्रमुख आकर्षक व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । कृषि सञ्चार र उपादकत्वलाई जोड्ने उहाँका दुईवटा कार्यपत्र थिए । प्राध्यापक कोजाई त्यस विश्वविद्यालयका पूर्व उपकुलपति पनि हुनुहुन्छ र अहिले अवकासपछि पनि त्यही कार्यरत । प्लान्ट फ्याक्टिल अर्थात् कृषि उपजलाई अब खेतबारीमात्र नभई मालवस्तु उत्पादन गर्ने कारखानामा उत्पादन गर्न सकिने उहाँको अन्वेषणले अहिले विश्वलाई चकित पारेको छ । जापानसँगै विश्वका विकसित मुलुकमा त्यसको प्रसार भइरहेको छ । सहरीकरण, पूर्वाधार निर्माण आदिले कृषियोग्य जमिन न्यून भएको अवस्थामा नेपाललगायतका मुलुकमा कृषिको औद्योगिकीकरणमा नयाँ अन्वेषणले ठूलो उत्साह र बहस ल्यायो । एपीओ नेपालस्थित कार्यालयका पू्ृर्वप्रमुख डा. भवानी ढुङ्गानाले सम्मेलन समापनका क्रममा भन्नुभएझैं आगामी युगमा प्रा. तोकियोको अन्वेषण अति उपयोगी हुनेछ ।
काठमाडौँ सम्मेलनले किसानलाई ज्ञान र सूचना दिई उपादकत्वमा चमत्कारितक वृद्धि गर्न सकिने निष्कर्ष दिएको छ । त्यसका लागि प्रभावकारी सूचना केन्द्रको अवधारणा सिफारिस गरेको छ । एपीओ अधिकारी बर्नाण्डो र प्रा. कोजाइले नेपाल कृषि पत्रकार प्रतिष्ठानको कार्यालयमै पुगेर कृषि क्षेत्रका सञ्चारकर्मीसित अन्तरक्रिया गर्नुभयो । एसियाको उपादकत्व अभिवृद्धिका लागि अतुलनीय योगदान गरिरहेको एपीओले आगामी दिनमा सञ्चार क्षेत्रलाई अझ नयाँ आयामले जोड्न काठमाडौँ सम्मेलनले दिशा निर्देश गरेको अनुभव गरेको छ । यो सम्मेलन सफल बनाउन एनपीइडीसीको गहन भूमिकसँगै ललितपुर चेम्बर अझ कमर्सको सहकार्य महŒवपूर्ण थियो । नेपालले आगामी २० वर्षका लागि कृषि विकास रणनीति (एडीएस) कार्यान्वयनमा ल्याउन सार्वजनिक गरिसकेको छ । अर्को वर्षदेखि लागू हुने एडीएसमा विज्ञहरूले कृषि सञ्चार नीति अभाव औँल्याइरहेको बेला यो सम्मेलनले दिशा निर्देश गरेको छ । परनिर्भरताबाट नेपाललाई आत्मनिर्भरतातर्फ अग्रसर गराउन कृषि नै प्रमुख आधार हो । सबै कुरा ठीक रहे आगामी दुई वर्षमै कृषि आत्मनिर्भर हुनेसक्ने योजना आयोगका उपाध्यक्ष डा. युवराज खतिवडाको विश्लेषण छ । आत्मनिर्भरताको यो अभियानमा हालैको काठमाडौँ सम्मलेन कृषि विकासका लागि कडी बन्न सक्ने देखिएको छ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना