निद्रा, सपना र भ्रम

Dr-Prabin-Shresthaडा. प्रविण श्रेष्ठ

निद्रा मानवजीवनको एक प्राकृतिक, नियमित र निरन्तर प्रक्रिया हो र यसलाई हाम्रो दैनिकीमा खाना खानु सरह नै हेर्न सकिन्छ । खानाले शरीरलाई शक्ति दिन्छ भने निद्राले आराम । तसर्थ खाना मात्रै होइन निद्रा पुगेन भने पनि शरीरले काम गर्न सक्दैन । निद्राको कमीमा शरीर सुस्त हुने, आलश्य तथा थकान लाग्ने, शरीर सिथिल हुने र मानसिक दुर्बलता पनि देखिन थाल्छ ।
निद्राको कमीले एकाग्रताको कमी, आफ्नो काम तथा पढाइमा मन नलाग्नु, सानो कुरामा पनि रीस उठ्नु, चिडचिडे हुनु, भोक नलाग्नु र विस्तारै नैराश्यता अनि बैरागीपना देखिने हुन्छ । यसको ठीक बिपरित कुनै किसिमको मानसिक समस्याले गर्दा पनि निद्रा नलाग्ने हुन्छ ।
मानिसलाई स्वस्थ रहन एक दिनमा कम्तीमा छदेखि आठ घण्टा निद्रा आवश्यक पर्छ । सामान्य बुझाइमा निद्रा भनेको थकानले गर्दा सिर्जना हुने अवस्था र रात परेपछि स्वतः शरीरले देखाउने प्रतिक्रिया हो तर बृहत्रूपमा हेर्दा निद्रा भनेको मानव शरीरको एक यस्तो शारीरिक तथा मानसिक अवस्था हो जुन होस, आंशिक होस, बेहोस, शारीरिक शिथिलता अनि वातावरणप्रति शारीरिक प्रतिक्रिया आदिको समग्रताले भरिएको हुन्छ ।
हामीले प्रत्येक दिन राति ६–८ घण्टा सुत्दा निद्राका विभिन्न चरण पार गर्छौं । अर्थात एक निद्राभित्र विभिन्न चरण हुन्छन् र ती चरण दोहोरिन्छन् । निद्राको अवस्थामा शारीरिक शक्ति ह्रास कम भई शक्ति सञ्चय हुन्छ । जुन मानिस बिउँझिएपछि उसको शारीरिक क्रियाकलापका लागि प्रयोग हुन्छ ।
मुलतः निद्रालाई दुई चरणमा भाग लगाउन सकिन्छ – ¥यापिड आई मुभमेन्ट (रिम) र नन ¥यापिड आई मुभमेन्ट (एन–रिम) । यी दुई चरण प्रत्येक निद्रामा एकपछि अर्को गर्दै धेरैपटक दोहोरिन्छन् । जसले गर्दा निद्रा कहिले हल्का त कहिले गहिरो हुन्छ । ¥यापिड आई मुभमेन्ट अवस्थामा दुवै आँखा गतिशील हुन्छन् तर शरीर भने शिथिल हुन्छ । यस अवस्थाको निद्रालाई हलुको निद्रा भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ । निद्राको यही चरणमा सपना ज्यादा देखिन्छ, मस्तिष्क बढी उत्तेजित अवस्थामा हुन्छ, शरीरका मांसपेशी लुला र निस्तेज हुन्छन् तथा शरीरलाई स्थिर बनाउने अन्य सुक्ष्म शारीरिक क्रियाकलाप ठप्प रहन्छन् ।
नन ¥यापिड आई मुभमेन्ट निन्द्रामा चाहिँ आँखाको चाल हुँदैन अर्थात आँखा चल्दैन । यस अवस्थामा मस्तिष्क सुस्त हुन्छ, निद्रा गहिरो हुन्छ तथा मुटुको चाल, श्वासप्रश्वास प्रक्रिया, शरीरको तापक्रम र अन्य शारीरिक क्रियाकलाप सबै न्यून हुन्छ अनि शरीरको शक्ति अथवा ऊर्जाको प्रयोग पनि निकै कम हुन्छ ।
शरीर निदाउने बित्तिकै निद्रा ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा जान्छ र एक घण्टाभित्रै नन ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा प्रवेश गर्दछ । नन ¥यापिड आई मुभमेन्टका पनि विभिन्न चरण हुन्छन् । जसलाई एन १, २, ३ र ४ भनिन्छ । जति निद्रा नन ¥यापिड आई मुभमेन्टको तल्लो चरणमा पुग्दछ उत्ति नै निद्रा गहिरो हुँदै जान्छ तर यो निद्रा धेरै बेर टिक्दैन । निदाएको केही घण्टा अर्थात् रातमा पूरा एक निद्राको करिब एक तिहाई जति मात्र गहिरो निद्रा पर्दछ । त्यसपछि क्रमैसँग निद्राको गहिराइ कम हुँदै जान्छ र बिस्तारै निद्रा फेरि ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा पुग्छ । यसरी पुनः निद्रा हलुका हुँदै गएर एक निद्रा पूरा भई मानिस बिउँझिन्छ ।
पशुपक्षी पनि निदाउँछन् । निदाउने पशुपक्षीमा गाई, कुकुर जस्ता स्तनधारी तथा चराचुरुङ्गी, सर्प, गोही, माछा तथा केही कीरा फट्याङ्ग्रादेखि जुका र गँड्यौला पर्दछन् तर मानिस र पशुपक्षीको निद्राको तरिका फरक हुन्छ । पशुपक्षीमा मानिसमा जस्तो निद्राको ठेट चरण र तरिका भने हुँदैन । त्यसैले तिनीहरू सुत्ने र उठ्ने ठेगान हुँदैन ।
डल्फिन एक प्रकारको माछा हो र यो पनि सुत्ने गर्दछ तर अरूभन्दा डल्फिनको निद्रा फरक छ भनिन्छ । डल्फिनलाई एक बुद्धिमान जनावर मानिएको छ । डल्फिन सुत्दा उसको आधा मात्रै मस्तिष्क सुस्त हुने र बाँकी मस्तिष्क ब्युँझेको अवस्थामा हुन्छ । यसले गर्दा डल्फिनले शत्रुबाट चनाखो रहन सक्छ । त्यति मात्रै नभई डल्फिनले सुतेको बेला पानीमा सास लिन सक्दैन । तसर्थ डल्फिन कहिल्यै पनि गहिरो निद्रामा सुत्दैन ।
के सपनाले भविष्यबाणी गर्दछ ?
सपना सम्बन्धी धेरै अवधारणा, धार्मिक विश्वास, वैज्ञानिक अनुमान तथा भ्रम हाम्रो समाजमा रहेको छ । त्यसैअनुसार मानिसले विभिन्न किसिमले सपनाको व्याख्या गर्ने गरेका छन् । सपनाको वैज्ञानिक आधार पक्कै छन् र सपना प्रायः निद्राको ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा देखिन्छ । यस चरणमा निद्रा हलुका र झन्डैझन्डै मानिस सजिलै ब्युँँझिने अवस्थामा हुन्छ । निद्राको सुरु तथा अन्तिम अवस्था ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरण हो र यो अवस्थामा मस्तिष्क क्रियाशील भइराखेको हुन्छ ।
¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा देखिएको सपना मानिसले करिब पुरै सम्झन सक्छ तर सपना निद्राको अन्य चरणमा पनि देखिन्छ । नन ¥यापिड आई मुभमेन्टको एन ३ र एन ४ चरण निद्राको सबैभन्दा गहिरो अवस्था भएकाले यी अवस्थामा देखिने सपनामा कहिले नदेखेको, नसोचेको अथवा थाहा नभएका कुरा आउँछन् । जुन धमिलो र अस्पष्ट हुन्छ र ब्युँझेपछि यी सपना सम्झिन गाह्रो हुन्छ वा सकिन्न । यी चरणमा प्रायः डरलाग्दो सपना देखिने, निद्रामा कराउने या हिँड्ने, ओछ्यानमा पिसाब फेर्ने आदि हुन्छ । सरसर्ती भन्दा ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा देखिएको सपना प्रायः सफा र सजिलै सम्झिन सकिने खालको हुन्छ भने नन ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा देखिएको सपना धमिलो, भ्रमपूर्ण तथा ब्युँझेपछि सम्झिन नसकिने खालको हुन्छ । सामान्यतया सपना केही सेकेन्डदेखि केही मिनेटसम्म लामो हुन्छ र एक दिनमा तीन÷चार सपना देखिन सक्छ ।
सपनाले वास्तविक जीवन या घटनालाई केही हदसम्म चित्रण गर्दछ । यस्तो सपना ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा देखिन्छ । जुन ब्युँझेपछि सहजै सम्झिन सकिन्छ । हामी कुनै एक सोचाइमा धेरै डुब्यौँ भने सपनामा त्यही कुरा देखिन्छ । इतिहासमा थुप्रै महान व्यक्तिले सपनामा देखेको कुरालाई आधार बनाएर ठूलो काम गरेको र सफलता प्राप्त गरेको उदारहण छन् तर सपनाले भविष्यबाणी गर्छ भन्ने धारणा वैज्ञानिक देखिंदैन ।
त्यस्तै, राति सुतेको बेला भूतप्रेत या बोक्सीले छोप्न आयो भन्ने कुराको पनि सपनासँग सम्बन्धित वैज्ञानिक तथ्यका आधारमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ । निद्राको ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा माथि उल्लेख गरिएजस्तै शरीरका सम्पूर्ण मांसपेशी अति शिथिल अवस्थामा हुन्छन् । यो अवस्थामा निद्रा हलुका भए पनि मांसपेशीको त्यस्तो अवस्थाले गर्दा मानिस तुरुन्तै ब्युँझे पनि झट्ट उठ्न या हातखुट्टा चलाउन नसक्ने अवस्थामा हुन्छ । यद्यपि यो अवस्थामा दिमाग हलुका हुन्छ र आँखा खोल्न सकिन्छ । यस्तो अवस्थामा कहिलेकाहीँ डरलाग्दो र अस्पष्ट सपना देखिन्छ । खासगरी वास्तविक जीवनमा गहिरो आघात परेको या केही कुरासँग निकै डराएको अवस्थामा डरलाग्दो सपना आउँछ ।
¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणमा निद्राको अवस्थामा कहिलेकाहीँ अर्धचेत हुँदा निकै भ्रमपूर्ण अवस्था देखिन्छ । आँखा खोले पनि आफूसँगै रहेका व्यक्ति या सामान पनि छायाँका रूपमा अर्कै आकारप्रकारको देखिन्छ । त्यसमाथि डरलाग्दो सपना देख्दा या डराएको मनस्थितिमा आफ्नो कोठामा भएका हरेक सामान या सँगै सुतेका व्यक्ति पनि बेग्लै देखिन थाल्छ । ¥यापिड आई मुभमेन्ट चरणको निद्रामा आँखा खुल्ने भएकाले सजिलै देखिन्छ तर हात खुट्टा चल्दैन । सबै चिज डरलाग्दो, कालो, मोटो, अँध्यारो, टेडो, बाङ्गो देखिन्छ । त्यसबेला शरीरका मांसपेशी पनि लुलो हुने भएकोले चल्न या भाग्न पनि सकिन्न । जसलाई हामी भूतले छोपेर चल्न नसकेको अर्थ लगाउँछाँै । त्यस्तै यो अवस्थामा शरीर केही बेरसम्म एकै अवस्थामा रहँदा ओछ्यानमा टाँसिएको शरीरको भाग उच्च चापका कारणले रक्त सञ्चार नपुगेर अथवा मसिना रक्तनली चुँडिएर रक्तश्राव भई छालामा नीलडाम बस्दछ । जसलाई हामी बोक्सीले रगत चुसेको भनी गलत अर्थ लगाउने गर्छौं । तसर्थ बोक्सीले छोप्न आयो भन्ने कुरा सपनासँग सम्बन्धित भ्रममात्रै हो । यसैले निद्रा र सपना सम्बन्धी भ्रम हटाऔँ, परिवार र समाजलाई मैत्रीपूर्ण बनाऔँ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना