नारी स्वतन्त्रताको प्रतीक तीज

dol raj kafleडोलराज काफ्ले 


हिन्दु संस्कृति मानव समाजको उन्नति र समृद्धिमा आधारित छ । यस संस्कृतिका चाडपर्व मानव कल्याणमा आधारित छन् । यस्ता चाडपर्वमध्ये तीज पनि एक हो । हिन्दु नारीको विशेष पर्व तीज भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ । तीज पर्वलाई हिन्दु नारीको स्वतन्त्रताको प्रतीक मानिंदै आएको छ । यस पर्वमा विवाहिता हिन्दु नारीले आ­फ्ना पति र परिवारको सुख, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्दै र अविवाहिता नारीले आफ्नो सुखद भविष्य तथा असल पति र परिवारकोे कामना गर्दै सम्पन्न गर्छन् ।
तीज पर्व सत्ययुगमा भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा वरण गर्न पाउँ भनी देवी पार्वतीले गरेको व्रतका आधारमा सुरु भएको मानिन्छ । पार्वतीले भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन नदीको किनारमा बालुवाको शिवलिङ्ग बनाएर भगवान् शिवलाई नै पतिका रूपमा वरण गर्न पाउँ भनी पूजा गर्नुभएको थियो । भगवान् शिवले भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन यस्तो व्रत गर्ने नारीहरूको मनोरथ पूर्ण हुने, उनका पतिहरू चिरायु, निरोगी र ऐश्वर्यवान हुन् भन्ने वरदान दिएको समयदेखि हिन्दु समाजमा नारीले आपूmले चिताएको जस्तो पति पाउन र प्राप्त पतिको दीर्घायुको कामना गर्दै यो पर्व मनाउने प्रचलन चलेको पाइन्छ ।
सिउँदोको सिन्दूर हिन्दु नारीको सौभाग्यको प्रतीक हो । त्यही सौभाग्यको रक्षाका लागि आफ्ना पतिको दीर्घायुको कामना गर्दै हिन्दु नारीले तीजपर्व मनाउने गर्दछन् । हिन्दु समाजमा नारीको पतिव्रता धर्मको ठूलो महŒव छ । त्यसमा सत्यता र शक्ति निहित छ । सत्य र निष्ठाले मानिसको मनोबल उच्च रहन्छ । तीज पर्वले हिन्दु नारीलाई अझै बढी अनुशासित र मर्यादित तुल्याउँछ ।
हिन्दु समाजमा नारीको स्थान छोरी, बुहारी र आमाका रूपमा पाइन्छ । माइतीमा छोरीलाई देवीको प्रतीक मानी टीका लगाउने गरिन्छ भने विवाहिता भएपछि परिवारमा सबैभन्दा निचो रूपमा हेरिन्छ । यस्तो दोहोरो भूमिकामा रहेका हिन्दु नारीलाई माइत जाँदा, त्यहाँ रहँदा बस्दा, खाँदा पिउँदा सुखको, आनन्दको अनुभूति हुनु स्वाभाविकै हो । यस्तो सुखको अवसर प्रायः तीजको अवसरमा मात्र प्राप्त हुने हुनाले पनि यो समाजमा तीजपर्वको विशेष महŒव रहँदै आएको छ ।
तीजले एकातिर नारीलाई स्वतन्त्रता प्रदान गरेको पाइन्छ भने अर्कातिर मीठो मसिनो खाने र राम्रो कपडा लगाएर ठाँटिने अवसर पनि प्रदान गर्छ । यस पर्वको धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक महŒव एकातिर प्रबल रूपमा छ भने अर्कातिर तीजको व्रत बसेका नारीको सद्भाव, सहिष्णुता, मित्रता, आत्मीयता र करुणले उनीहरूका परिवारलाई नै नतमस्तक बनाउँछ । साँच्चै भन्दा दानवतालाई देवत्वमा ढाल्छ नारी सुन्दरता र तीजको व्रतले ।
तीजको दिन बिहानदेखि नुहाइधुवाई गरी शिव मान्दिरहरूमा सुन्दर वस्त्रले सजिएका नारीहरू पूजापाठ गर्न व्यस्त रहन्छन् । नाचगान गरी मनोरञ्जन गर्दछन् । दिनभर व्रत बसी पति र परिवारको दीर्घायुको कामना गर्छन् । काठमाडौँको पशुपतिनाथमा यस दिन ठूलो मेला लाग्छ । यसबाहेक देशभरका अन्य शिव मन्दिरहरूमा पनि पूजापाठ र आराधना गर्छन् । दिनभर निराहार व्रत गर्छन् । सके रातभर जाग्राम बसी गीत गाउने, नाच्ने गर्छन् ।
तीजको भोलिपल्टको चौथीलाई गणेश चौथी भनिन्छ । यस दिनलाई भगवान् गणेशको जन्मजयन्तीका रूपमा मनाउने गरिन्छ । तीजको व्रत बसेका नारीले त्यसको भोलिपल्ट सिद्धिविनायक गणेशको पूजा आराधना गरेमा मनोकामना सिद्ध हुने जनविश्वास छ । यो पर्व खासगरी काठमाडाँै उपत्यकामा मनाउने चलन छ । पुराणमा गणेश चौथीको साँझमा देखिने चन्द्रमाको दर्शन गर्न नहुने र जसले चन्द्रमाको दर्शन गर्छ उसलाई चोरीको बात लाग्ने कुरा उल्लेख छ । त्यही परम्पराअनुसार चौथीको चन्द्रमा नहेर्ने र कथंकदाचित् देखिएमा सानातिना चोरी गरेर दोष टार्ने पनि प्रचलन छ । जसलाई चौथी हान्ने पनि भनिन्छ । तथापि त्यस्तो चोरीको सामान घरमा भने लगिँदैन । यसरी गणेश चौथीलाई पनि तीज पर्वको एउटा अभिन्न अङ्गका रूपमा लिने गरिन्छ ।
भाद्र शुक्ल पञ्चमी वा तीजको पर्सिपल्टको दिनलाई ऋषिपञ्चमी भनिन्छ । यस दिन रजस्वला भइसकेका हिन्दु नारीहले बिहान उठी पञ्चमृत्तिका पञ्चगव्यले स्नान गरी शुद्ध भएर सप्तर्षिको पूजा गर्ने प्रचलन छ । हिन्दु समाजमा रजस्वला भएका नारीहरू अशुद्ध भएको मानिने हुनाले त्यतिबेला खानपानमा छुवाछूत नबारेमा दोष लाग्ने हुनाले वर्षभरि गरेको दोषबाट मुक्त हुन त्यसदिन ३६५ पटक स्नान गर्ने, ३६५ वटा अपामार्गको दतिवन गर्ने, सप्तर्षिको पूजा गरी ३६५ पटक प्रदक्षिणा गर्ने प्रचलन छ । ब्रह्माण्ड पुराण र भविष्योत्तर पुराणमा रजस्वला दोषबाट हुने पाप र त्यसबाट छुटकारा पाउन गरिने सप्तर्षिको पूजाविधिबारे चर्चा गरिएको छ । त्यसैलाई आधार मानेर हिन्दु समाजमा नारीहरूले त्यसदिन सप्तर्षिको पूजा आराधना गर्दछन् ।
तीज, गणेशचौथी र ऋषिपञ्चमी भाद्र शुक्ल तृतीया, चौथी र पञ्चमीका दिन मनाइने हिन्दु नारीका विशेष पर्व हुन् । राम्रो लाउने, मीठो खाने, मानसिक र भावनात्मक स्वतन्त्रता प्राप्त हुने, आफन्तसँग भेटघाट हुने, दर खाने, पूजा गर्ने, व्रत बस्ने गरी मानसिक र शारीरिक पवित्रता प्राप्त गर्ने तीज हिन्दु नारीका लागि एउटा सुखद अवसर बन्दै आएको छ । कतिपयले यस्तो पवित्र पर्वको दुरूपयोग गरी आफ्नो बडप्पन प्रदर्शन गर्छन् । यस्तो विकृतिबाट टाढै रहेर आफ्नो हैसियतअनुसार पर्व मनाउनेतर्फ सचेत हुनुपर्छ ।

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना